Nếu cái cảm tưởng chung về ba năm học ở trường cấp 2, mà cũng là nằm trong cái khung bốn năm của Hà Nội chuyển sang chế độ mới (1954-1958) là một cái gì lờ mờ đôi khi tăm tối nhưng bên trong đầy vẻ đa dạng, thì ba năm tiếp theo (1958-1961) khi tôi học cấp 3, thì cuộc sống của tôi lại có vẻ như là chan hòa ánh sáng, nó là bước đầu vào đời, một cuộc đời đầy hứa hẹn.
Về sau này tôi mới được biết những câu thơ của Thế Lữ mà Xuân Diệu thích nhắc lại:
Cái thủa ban đầu lưu luyến ấy
Ngàn năm chưa dễ đã ai quên
Hoặc một câu thơ khác của Thế Lữ:
Tôi bước bước đầu trong cảnh trần gian
Hỡi người bạn anh định về đâu đấy
Nhưng đó chính là những câu thơ diễn tả tâm hồn tôi đúng hơn cả.
Như chương trước tôi đã kể, từ cuối 1954 tới hết 1957, trong lòng Hà Nội còn rất nhiều di sản của văn hóa Pháp và văn hóa của chính quyền quốc gia mà hồi ấy chúng tôi gọi là vùng tạm chiếm. Do vậy mà khác với các vùng nông thôn chan hòa cởi mở, Hà Nội của tôi nói chung và vùng ngoại thành của tôi nói riêng tiếp nhận văn hóa cách mạng một cách từ tốn dè dặt. Tôi đã nói là chính trong thời gian này tôi mới lại được đọc các phần văn học dân gian thành thị, các loại truyện Tàu, một nền văn học tiền chiến như nó vốn có, chứ không phải là như cách giải thích chính thức về sau. Tiền chiến bấy giờ không chỉ bao gồm Vũ Trọng Phụng, mà còn cả các truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan đầy tinh thần bi quan và chế giễu đời sống. Tiền chiến lúc ấy với chúng tôi là không thể thiếu được Nguyễn Bính với tập Nước giếng thơi do ông tự chọn, nó thật hồn nhiên lãng mạn rất hợp với tuổi 16 - 17. Thậm chí đến cả phần tác phẩm dịch từ nước ngoài vào Việt Nam thời ấy cũng khác. Ý tôi muốn nói tới tập Truyện ngắn Sê-khốp của nhà xuất bản hội nhà văn mà không hiểu sao lại có dịp rơi vào tay tôi, đây là một trong những tác phẩm định hướng cho cả cuộc đời tôi về sau.
Tất cả những cái đó là đặc sản của mấy năm 1954 -1957 mà từ 1958 về sau thì gần như bị xóa bỏ, bị thay thế, cái mờ xám bị thay bằng cái rực hồng.
Ở đây tôi chẳng dám giấu một điều có thực đã chi phối cuộc đời tôi. Mới loe nhoe như thế mà tôi đã thử làm thơ vần vèo, tôi khao khát có ngày có thể viết văn. Tôi cho rằng với những kẻ mới tập tọng làm nghề thì một sự chuẩn bị rối rắm đa dạng như vậy có khi lại thích hợp hơn là một sự định hướng quá rõ ràng và thiên về những cái rực rỡ tươi sáng.
Nói tóm tắt thì những bài học lớn của tôi trong những năm học cấp 3 chẳng khác gì mấy năm học cấp 2. Tôi vẫn tiếp tục học khá trên cả ba môn chủ yếu là Toán, Văn và Ngoại ngữ (Trung văn). Ngoài ra môn Vật lý cũng được tôi hết sức yêu thích, và hình như một thầy giáo dạy Vật lý của tôi là thầy Lương Quý cho là tôi có chút ít năng khiếu. Chẳng ai mách bảo, nhưng từ khoảng sau 1968, khi tôi được chuyển về tạp chí Văn nghệ Quân đội, gần như buổi chiều nào tôi cũng có mặt ở thư viện Quốc gia, thì bên cạnh việc học hỏi về các bộ môn nghệ thuật như sân khấu, hội họa… tôi cũng rất thích học thêm về hai môn Vật lý và Sinh học. Về Vật lý, tuy không hiểu gì về thuyết tương đối của Albert Einstein, nhưng một cách tự nhiên tôi lại rất thích Vật lý lượng tử của Heisenberg và Niels Bohr.
Những điều tôi nói sau đây có thể khiến một số bạn cùng tuổi phì cười, nhưng nếu các bạn nhớ lại tôi vừa kể ở trên thì sẽ hiểu: Những năm Tiểu học không nói làm gì. Từ cấp 2 về trước, tôi toàn học với các bạn nam. Bởi vậy, đối với tôi, những năm học cấp 3 cũng là thời gian bùng nổ, khi ở tuổi 15 - 16, năm nào lớp tôi cũng có mặt hàng chục bạn nữ. Mà đó không phải là những người con gái khép nép ở vùng Hà Nội tạm chiếm, mà chủ yếu là những người con gái tự tin bạo dạn, từ các vùng khác nhau theo cha mẹ về tiếp quản Hà Nội. Về sau này khi tôi làm biên tập tập sách Nhật ký Đặng Thùy Trâm, tạm gọi là “vang dội” một thời, thì chính là tôi đã gặp người con gái để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc nhất trong số các bạn học cùng lớp.
Ôi con trai sao mà kỳ diệu
Tôi yêu tất cả mọi người nhưng không yêu được riêng ai
Thú thực nếu yêu được một người
Tôi sẽ yêu anh ta hơn anh ta yêu tôi nhiều lắm
Hồi ấy tôi chưa biết những câu thơ trên của Xuân Quỳnh nhưng tôi vẫn muốn sẻ chia. Tôi muốn nói ôi con gái sao mà kỳ diệu, tôi muốn kêu to lên, vì như trên đã kể trong gia đình và xóm ngõ, tôi gần như không có bạn gái, và lúc này đây khi bước vào tuổi thanh niên tôi mới được gặp họ trong tất cả cái đầy đặn đa dạng của phụ nữ. Để rồi ngay lập tức tôi lại phải tự kìm hãm,