CÓ NHỮNG NHÀ VĂN NHƯ THẾ 1

 

 

 

MỤC LỤC

 

ĐẦU SÚNG TRĂNG TREO

MỘT MẠCH THƠ KHÁNG CHIẾN

ĐƯỢC TIẾP TỤC

 

Nếu không kể đến bài Ngày về mà tác giả ít khi chọn in lại thì, đối với đa số bạn đọc chúng ta, Chính Hữu trở thành một cái tên đáng nhớ là từ bài Đồng chí:

Quê hương anh nước mặn đồng chua

Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá.

- Bài thơ nói một thứ tình cảm mới, tình đồng đội của những người lính hiện nay. Người ta kề ra những vất vả gian nan, đã cùng chia xẻ; để thấy thêm gần gũi với nhau. Và hình ảnh những người lính do đó chỉ càng thêm đẹp. Mỗi câu thơ ở đây đều rất mực gọn gàng chặt chẽ: Miệng cười buốt giá, Rừng hoang sương muối. Nhưng cô đọng nhất, hàm xúc nhất vẫn là cái câu cuối cùng: Đầu súng trăng treo. Chỉ có bốn tiếng thôi mà thấy vẽ lên cả một hình ảnh, vừa có ý nghĩa, vừa mỹ lệ. Nhờ đó tình cảm đồng chí đồng đội càng thêm ấm áp. Rất ấm áp, trăng treo đầu súng mà vẫn chẳng thấy lạnh lẽo chút nào.

Giữa nhiều bài thơ khác, những bài thơ làm trong kháng chiến, Chính Hữu chỉ chọn lấy một ít bài tiêu biều. Anh cố gắng tránh những cái gì ấu trĩ nằm trong phần ấu trĩ chung của thơ ca lúc ấy. Tháng 5 ra trận, lối thơ bầy chữ hiền hậu; những câu Mùa thu thây giặc chất sông núi - Mùa hạ thây giặc phơi đầy đồng, tất cả hơi hướng những năm 48, 49 tưởng vẫn còn nguyên.

Và Mái buồn nghe sấu rụng, cái đêm Hà Nội 1950 ấy đã được dựng lại, có không khí mà lại rất tạo hình. Càng về sau này, cái nhìn của anh về kháng chiến càng sâu sắc hơn, người và cảnh vào thơ vẫn cứ là ít, nhưng hiện ra đậm nét hơn. Hình ảnh người mẹ trong Gửi mẹ khá nồi «Những đêm gió mưa dữ dội - Vẫn thắp hương cầu trời phù hộ bước con đi». Không phải bà mẹ Việt Nam thì có bà mẹ nào trên thế giới lại yêu nước theo kiều như thế?

Trong Thư nhà sự liên tưởng từng nét chữ “như gồng như gánh dân công” đã quí. Nhưng càng quí hơn là điều khẳng định:

Một lá thư nhà

Chia đôi nhiệm vụ

Hai người đoàn tụ

Hai đầu chiến trường.

Mới đầu thì ta thấy thắc mắc, tưởng như vấp phải một cái gì vô lý. Nhưng đến lúc hiều rõ thì ta bỗng vui mừng mà thấy lớn lên theo tầm suy nghĩ của tác giả, không phải chiến trường hẹp lại mà là mối tình càng mở rộng ra, càng nhân lên không biết là bao nhiêu lần. Trở lại chủ đề đồng chí đồng đội là bài Giá từng tấc đất. Nhưng là một sự trở lại có nâng cao và mở rộng.

Khi bạn ta

lấy thân mình đo bước

Chiến hào đi

Ta mới hiểu giá từng thước đất.

Đúng như tư cách một nhà thơ bộ đội, Chính Hữu bao giờ cũng giữ lấy một hơi thở rắn rỏi, chắc khỏe. Tình cảm của anh dường như thường lặn sâu vào bên trong. Có phải đó là thói quen của những người đã dạn dày trong chiến đấu? Dầu sao, chớ có bảo tình cảm đó không mãnh liệt đậm đà. Nói tới cái chết, những vần trắc ở đây như chứa đầy uất hận. Những ý những chữ quan trọng được tách ra thành những dòng thơ riêng để nhấn mạnh... Bấy nhiêu yếu tố màng lại cho bài Giá từng tấc đất một nét mặt rất mới.

 

*

Nếu trong kháng chiến, thơ Chính Hữu đã ít thì trong mấy năm hòa bình, tính theo tỷ lệ thời gian, hoa trái tâm hồn anh càng thưa thớt hơn. Đầu súng trăng treo không có những bài thơ thời sự hiều theo ý nghĩa trực tiếp của nó. Bởi vì khó lòng tìm thấy trong đó từng bước đi của hiện thực một cách cụ the, chi li. Nhưng nếu hiểu tính thời sự một cách sinh động hơn, nếu hiều tính thời sự như là sự gắn bó gần gũi giữa tầm tư tưởng của bài thơ với những vấn đề lớn đang đặt ra trong cuộc sống, thì mới đánh giá được mười một bài thơ Chính Hữu làm trước năm 1965.

Như trên đã nói, Giá từng tấc đất, Thư nhà... là nhịp cầu nối giữa thơ kháng chiến và thơ trong hòa bình của Chính Hữu. Từ đó về sau, tác giả ngày càng đi tới một phong cách tương đối ổn định. Dường như anh không bao giờ bằng lòng với cách nhìn sự vật một cách hời hợt, kề cả cách chấm phá vài nét rồi bỏ đi chẳng hạn. Thường trực trong anh là một ý thức muốn thâu tóm những bước đi, những biến chuyền của cách mạng ngay trong những sự việc bình thường. Với anh, Lá phiếu hôm nay:

Kể chuyện

chúng ta

khi đi tay không

Khi về

Trời mây - ruộng đồng - tất cả.

Những khẩu hiệu mà chúng ta vẫn nói vẫn nghe hàng ngày, bỗng nhiên được tác giả soi rọi từng bước đi trong lịch sử:

Những đêm lửa đỏ xóm làng.

Thức với những người du kích

Khẩu hiệu đứng trên đường

bất khuất

Người nào làm thơ chắc biết từ cái tứ khẩu hiệu này đến một bài thơ cụ thể, là cả đoạn trường cheo leo hiểm trở, nhà thơ rất dễ rơi xuống cái vực thẳm khẳng định chung chung. Nhờ ở vốn sống, mà cũng nhờ ở cái tầm nhìn tầm nghĩ Khẩu hiệu... như lương tâm kêu gọi, nhà thơ đặt được bài thơ đúng cái tầm cao mà nó có thể đạt được. Cũng như vậy, với một chuyện Duyệt binh, tác giả bỗng khơi được nhiều vấn đề mà bình thường chúng ta chỉ cảm thấy một cách thấp thoáng. Bài thơ có vẻ lạnh lùng tỉnh táo, không phải làm cho người ta vẫn vương mà là làm cho người ta suy nghĩ, suy nghĩ mãi không thôi. Đến đây, càng ngày càng rõ cái vẻ riêng trong thơ Chính Hữu. Anh muốn trực tiếp ngợi ca hóm nay, ngợi ca cách mạng ngay trong cái tư thế chúng ta đang cầm súng, đang vượt mọi khó khăn gian khổ. Không sa đà vào việc kề lề những sự việc cụ thể, luôn luôn anh muốn vươn tới ý nghĩa khái quát của các hiện tượng -và chủ ý ấy đã được thực hiện khá thành công không phải là trong một hai lần, Đêm tuần tra súng ướt hơi mây, sau khi dùng một nét nhỏ để đựng không khí rồi, anh tập trung nói những suy nghĩ của người lính biên giới. Thăm Anbani, anh thấy:

Núi Anbani như gươm như mác

Như đội ngũ năm trăm năm xưa của Scăng-đếc-béc

Biển Anbani sôi nổi bốn bề

Như lịch sử Anbani trường kỳ sóng đập.

Dù cái chất chiến đấu ở phong cảnh và lịch sử nước bạn thế nào, nhưng phải có lối nhìn riêng mới khiến tác giả khai thác được nét nổi bật đó.

 

*

Dạo ấy, còn có những ngày tạm gọi là hòa bình, Song le, ở những con người có tầm nhìn xa thì «có thể nào yên» có lúc nào không thao thức một ý chí chiến đấu? Thơ trong Đầu súng trăng treo là như vậy. Một bài thơ nhỏ về một đề tài rất quen thuộc như cây cũng mang dấu vết riêng của tác giả:

Nghìn dặm đường vui rì rào đất nước

Trong bước ta đi vội đêm ngày.

Vẫn là con đường ngàn dặm, con đường hành quân, và người đi thì phải mải mê bước vội. Cho nên, rất dễ hiều khi thấy thơ anh nhanh chóng bắt vào cuộc sống chiến đấu ở miền Bắc những năm chống Mỹ. Bắt đầu là niền thông cảm với một đồng chí chiến sĩ giải phóng. Rồi ao ước thành sự thật. Vẫn cái hăm hở hồ hởi, mà nỗi vui Đường ra mặt trận đã đầy đặn hơn, tràn trề hơn. Cách mạng là một ngày hội lớn của quần chúng. Nhiều người quá, chào nhau không kịp nhớ mặt. Càng đông vui, càng tự hào:

Sung sướng bao nhiêu: tôi là đồng đội

Của những người đi, vô tận, hôm nay.

Như là một lối biều hiện riêng, ý niệm hôm nay thường được Chính Hữu nhấn mạnh trong sự suy nghĩ của mình để đánh dấu một khoảnh khắc của sự rung động. «Sáng nay ta về Hà Nội», « Một lá thư nhà hôm nay ta đọc», «Đất nước ta cầm trong lá phiếu hôm nay» Đến những ngày hôm nay - chiến đấu thì những nhắc nhở đó lại càng có ý nghĩa. Quả thật, trở lại cầm súng hành quân nhưng mỗi ngày bây giờ đâu phải chỉ là bản sao của 20 năm về trước... Đất nước lớn lên, có nhiều « ngôi trường ngói đỏ bình yên». «Cánh đồng đang gặt. Hàng ngũ ta đi dài như tiếng hát ». Mỗi người trong chúng ta cũng đều cảm thấy mình đã vượt qua những cái ấu trĩ ngày xưa. Không phải chỉ là một niềm say bát ngát thoáng chút mơ hồ, chúng ta đi chiến đấu vì một trang giấy học trò lành hiền, vì một ánh đèn soi cho em ta ngồi học. Kẻ thù hung bạo lắm. Nhưng đấu tranh này là trận cuối cùng. Cho nên mới có cái cảnh:

Súng ta kê

bên nổi nhỏ

các em nằm.

Câu thơ tạo hình sắc lạnh quá. Xem chừng có vẻ tàn nhẫn! Nhưng thực tế như vậy, gây nên những cảnh đó là tội ác của kẻ thù. Cuối cùng chỉ còn một cách xóa sạch khổ đau là dốc lòng chiến đấu. Cả miền Nam như thế, cả nước như thế. Ở đâu cũng gặp những ngọn đèn gác đường hành quân. Nói cho cùng, cuộc chiến đấu đã vượt qua giai đoạn bắt đầu. Vượt lên, chúng ta đang chạy đua với thời gian, Thắng lợi, ta thấy nó đang trước mặt:

Đi nhanh đi nhanh

Chiến trường đã giục

Đầy núi đầy sông

Đèn ta đã mọc

Trong gió trong mưa

Ngọn đèn đứng gác

Cho thắng lợi, nối theo nhau

Đang hành quân đi lên phía trước.

Niềm thao thức hành quân đã thường xuyên đi về trong nhiều bài trước kia, giờ đây càng có sức mạnh như một lời kêu gọi, một khẩu hiệu hành động. Nó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ tập thơ. Cả đến vần điệu của câu thơ cũng phục vụ cho ý đó. Thơ nhiều câu ngắn, thường là những vần trắc hoặc thanh không. Thơ nhiều động từ nhanh mạnh hơn là những tính từ màu mè rực rỡ. Thực ngắn, gọn, sít sao.

 

*

Trở lên là những cảm nghĩ của một người đọc khi có dịp nhìn lại cả quãng đường thơ Chính Hữu đã đi trong khoảng gần hai mươi năm qua. Khỏi phải nói, đây là một tập thơ có giá trị. Điều cần khẳng định trước hết là tác giả của nó là một người làm thơ có trách nhiệm. Trong tình trạng thơ ta còn nhiều bài dễ dãi quá mức, trường hợp Chính Hữu có tác dụng rút kinh nghiệm bồ ích về việc tôn trọng người đọc. Tuy nhiên, muốn đóng góp một tiếng nói nghiêm chỉnh, không gì hơn là cũng nên nói thẳng một số băn khoăn nuối tiếc. Tình cảm đồng đội nói như mức ở Đồng chí là vừa, đến phần đầu Giá từng thước đất đã hóa nhạt. Phần cuối bài thơ Khẩu hiệu rơi vào chung chung, chưa xứng với phần trước. Cũng như vậy, ý trước ở bài Một nửa chân thành, dễ thông cảm, nhưng sau đó tác giả có phần lạm dụng rơi vào chỗ gò gẫm, thiếu tự nhiên. Nhìn chung, khi nào cái tình của tác giả đi kịp sự suy nghĩ thì bài thơ khá đạt. Trái lại, bài thơ sẽ thiếu hẳn sức sống nếu thiếu những rung động bên trong. Nhân đây, có thể nảy ra một lo ngại chính đáng: tình cảm trong thơ Chính Hữu chưa được thấm đượm khắp nơi. Kẻ thù vô hình của thứ thơ suy tưởng dễ kéo người viết sa vào những mệnh đề rời rạc tản mạn. Điều đó đã được Chính Hữu giải quyết bằng cách chọn lấy một tứ chung, khắc họa một hình tượng toàn bài khả dĩ lưu lại trong óc người đọc. Song le, ở từng chi tiết nhỏ đã thấy tác giả trở đi trở lại với những biểu tượng chung chung.

Đêm tháng 5 trước hôm bỏ phiếu bầu cử Quốc hội « Trống cờ bay bổng» - và đến đường ra mặt trận bây giờ lại «Xao xuyến bờ tre từng hồi trống giục » Lá cờ tiếng trống với Chính Hữu, ngoài ý nghĩa thực, dường như còn để tượng trưng cho cách mạng... Chủ yếu là những rung động, những nếp cảm nếp nghĩ hằn vào tiềm thức. Nhưng cả lối biểu hiện độc đáo đó, cùng với những “núi sông”, “câu hát”, “ngọn đèn thức trong đêm...”, nhất là cái ý kết luận hành quân, hành quân khi bị trở đi trở lại nhiều quá, vẻ tươi tắn sao mà giữ được như những lúc đầu?

Cuối cùng, nên nói qua về mặt sắp chữ đặt câu. Trừ đôi bài như Cây, Ngọn gió còn toàn tập của Chính Hữu có một giọng điệu riêng biệt. Nhưng nếu nghĩ về đường dài, một sự đơn điệu ít nhiều đã cứng lại như ở đây chưa chắc đã là một điều đáng mừng, đứng về phương diện một nhà thơ mà nói. Thơ Đầu súng trăng treo tránh được lai căng mà vẫn rất hiện đại. Tuy nhiên với vóc dáng như hiện nay, từng bài vào với quần chúng chưa chắc đã được trôi chảy tự nhiên.

 

*

Với Chính Hữu, lòng tin của chúng ta đã có cơ sở những năm đầu kháng chiến. Điều đáng mừng là trong những ngày chống Mỹ, ngòi bút anh như có dịp khởi sắc lại. Không gì khác, Đầu súng trăng treo là một hơi thơ khỏe mạnh góp phần nói lên tiếng nói của những người đang chiến đấu và chiến thắng.

 

1967

 

MỘT TIẾNG NÓI LẠC QUAN

TRONG NHỮNG NĂM CHIẾN TRAΝΗ

- THƠ PHẠM TIẾN DUẬT

(Đã in trong “Phê bình & Tiểu luận” dưới nhan đề “Âm hưởng lạc quan trong thơ Phạm Tiến Duật)

 

Những người đã có dịp đi với bộ đội ít nhiều hân biết rõ người chiến sĩ của chúng ta có một đời sống tinh thần đặc biệt; các anh rất dễ vui, và niềm vui của các anh rất trẻ, khỏe. Hành quân nhọc mệt nhưng đặt ba lô nghỉ là nói đùa, nói «trạng». Leo những cái dốc ê ẩm, đặt cho dốc đủ mọi thứ tên để cười. Làm được cái hầm đẹp đã vui. Cải thiện được bữa rau rừng cũng vui! Đánh xong trận ác liệt về, các anh lại càng tìm thấy nhiều chuyện vui. Cái lạc quan, cái vui đã thành một nét bản chất của người chiến sĩ, nó nảy sinh trong mọi hoàn cảnh, như một thứ thách thức vượt lên khó khăn; nó là cái hơi ấm toát lên từ tâm tình của những người tự tin và đang chiến thắng.

Mấy năm vừa qua, Phạm Tiến Duật luôn luôn có mặt giữa những người chiến sĩ như thế. Anh đi với lái xe, với công binh, với thanh niên xung phong trên một tuyến đường vận tải quân sự đặc biệt, và những bài thơ của anh in lại trong Vầng trăng quầng lửa, trong Thơ một chặng đường chính là được bắt nguồn từ cái vui, cái lạc quan của cảnh và người anh sống, anh gặp trên đường. Như là có một sự gặp gỡ đặc biệt giữa tâm hồn một người chiến sĩ và một người làm thơ. Và chúng ta có một tiếng thơ khá độc đáo.

Lần theo những trang thơ, người đọc biết rằng Phạm Tiến Duật đã đi nhiều nơi lắm. Trong văn học, từ việc sống đến việc viết, có nhiều cách thức khác nhau. Có người đi rất nhiều nhưng chỉ cốt nắm lấy không khí, cái “thần”, chung nhất của khung cảnh. Đọc những trang viết của họ, nhiều khi thấy ánh lên một cái gì rất mới mà không bao giờ có địa chỉ rõ ràng. Phạm Tiến Duật không như thế. Anh đi đến đâu, anh gặp những ai, ta dễ đoán biết. Anh muốn mang vào trong thơ cả những chi tiết bộn bề như văn xuôi: những chuyến xe bom giật, bom rung vỡ kính; những đêm «cao xạ thình thình điểm đầu canh ba»; khu vực kho một ngày 17 trận bom Mỹ dội. Gợi ý cho bài thơ của anh là một cái cặp tóc ai để quên trên cỏ, tiếng đuổi gà của bà mẹ khi lúa chín trên đồng. Đọc thơ như được cùng anh vào một cuộc đi, xa xôi và đầy hứng thú. Mọi thứ đều được anh chăm lo, chí chút. Lúc nào anh cũng giữ được một thứ ngạc nhiên, một niềm say mê “say miền đất lạ” rất tự nhiên. Tuy vậy, đó chỉ là cách viết. Điều quan trọng là thơ Phạm Tiến Duật không bó hẹp trong những người, những cảnh cụ thể. Mọi người khác, ở những đơn vị khác, đều có thể tìm thấy ở thơ anh một sự thông cảm. Một mặt, anh không muốn đơn giản, sơ lược. Như một người chứng kiến nghiêm chỉnh, anh nói khá đầy đủ về những vất vả đến với mỗi chúng ta trong cuộc chiến đấu. Mặt khác ảnh nói rõ những cái đó, nhưng không làm chúng ta băn khoăn do dự, mà ngược trở lại, một tiếng cười giòn tan cất lên, với tất cả sức trẻ của mình, chúng ta đã vượi qua mọi gian khổ. Người chiến sĩ trong thơ Phạm Tiến Duật vừa thực vừa đẹp một cách lạ lùng. Dù có thế nào, vẫn không có chuyện gì về tất cả những người ở đây hết. Những xa cách «Trường Sơn đông Trường Sơn tây» không làm cho ai buồn. Trong cái đêm bom rung vỡ cả mái ngói, người chiến sĩ vẫn ung dung ngủ lại với gió sông Lam. Phải lạc quan lắm mới có được một giọng thơ như trong bài Qua một mảnh trời thành phố Vinh ấy! Càng đi vào những miền trọng điểm như Seng Phan, «tiếng bom như tiếng thú» nghe lại càng nhỏ. Và hơn thế nữa, không những ung dung tự tin, người chiến sĩ còn tìm được những niềm vui ấm áp. Anh không bỏ qua một đàn bươm bướm trên lèn đá, một câu hò trong đêm bốc vác rộn ràng.

Biết tiếng hát trong rừng “nhịp với phách xem chừng sai cả” anh vẫn lắng nghe. Một tình thương mến bao trùm.

Thương em, thương em, thương em biết mấy.

Trong bài Gửi em, cô thanh niên xung phong, tình cảm giữa hai nhân vật rất tiêu biểu của cuộc chiến đấu của chúng ta, của anh bộ đội và cô thanh niên xung phong, được biểu hiện thật lành mạnh mà thấm thía, đậm đà. Ở các bài khác Khi em qua đèo, Nghe em hát trong rừng cũng vậy.

Tất cả những tâm tình chiến sĩ ấy là rất phổ biến, nhưng lại mang một dáng vẻ riêng của Phạm Tiến Duật. Anh hóm hỉnh nghịch ngợm mà đôn hậu thương yêu. Anh dễ dàng sao trong việc làm thân trò chuyện với mọi người! Và không chỉ có vui, anh còn có dụng ý muốn mang tới chúng ta những suy nghĩ khái quát. Chuyện các cô gái lái xe: niềm tin có thật trong cuộc chiến đấu. Nói về các lứa tuổi kế tiếp nhau trong trưởng thành là bài Khi em qua đèo. Về mặt này, bài thơ dựng cảnh Vầng trăng quầng lửa khá tiêu biểu. Trong ánh chớp nhoáng nhoàng của bom đạn, tiếng hát vẫn cất lên, mọi dấu hiệu của sự sống vẫn nảy nở. «Và vầng trăng, vầng trăng đất nước vút qua quầng lửa vụt lên cao» - Như là có một thoáng tượng trưng, nửa thực nửa hư. Sống với khung cảnh ấy, những ý nghĩ về dân tộc, về đất nước, về chiến thắng như cùng trở về trong ta. Sức thuyết phục của bài thơ là ở cả một không khí được gợi lên khá trọn vẹn.

Không phải ngẫu nhiên, trong những năm chống Mỹ, thơ Phạm Tiến Duật thường được mọi người nhắc nhở. Đó là một tiếng nói trẻ, thứ tiếng nói mới trong thơ. Người làm thơ này bao giờ cũng coi bài thơ là một kiến trúc. Anh chọn được tình thế đáng nói. Anh biết nói một cách đặc biệt, thường lướt qua những chỗ lặt vặt, giành bất ngờ cho cái chốt chính, cái kíp nổ của bài thơ. Đọc thơ anh, dễ có những thoáng giật mình: sao có những điểm thi vị thế này mà không ai nhìn ra! Riêng cách đặt câu, dùng chữ trong bài đã chứng tỏ Phạm Tiến Duật là một người làm thơ có nghề nghiệp vững chãi đến độ dám đi ra khỏi một số khuôn sáo thông thường. Về mặt giọng điệu, nếu xưa nay thơ của nhiều người như một tiếng hất, thì Phạm Tiến Duật làm cách khác: Anh muốn trò chuyện với người đọc. Anh luôn luôn đi bên cạnh ta, thì thầm với ta điều kia điều nọ. Cách viết này mang lại cho tác giả một lối đi riêng, hợp với sức viết đang độ khỏe. Cái tài hoa, cái khéo léo tay nghề, là tương ứng với cách cảm, cách nghĩ của anh và hai mặt đó gắn bó làm thành một phong cách thống nhất. Tại sao lại nảy sinh và tồn tại phong cách đó? Từ những năm chống Mỹ, trong bộ đội ta đã hình thành một lớp chiến sĩ mới, với cách sống, cách chiến đấu mới, dáng dấp tâm lý mới, có phần kế thừa mà có phần phát triển so với các thế hệ cha anh. Họ vẫn đọc những bài thơ của các nhà thơ lớp trước. Nhưng họ cần có tiếng nói của mình trong văn học. Thơ Phạm Tiến Duật là một trong những tiếng nói đó. Có điều không nên cường điệu, coi thơ Phạm Tiến Duật là một mẫu mực, hơn nữa, một mẫu mực duy nhất cho tiếng thơ của cả thế hệ cùng tuổi với anh. Trên cái nền phát triển rộng rãi về mọi mặt của xã hội miền Bắc từ sau 1954, người chiến sĩ của chúng ta đã trưởng thành vượt bậc, với rất nhiều vẻ khác nhau. Để nói lên tiếng nói của họ, cần nhiều tiếng thơ khác nhau. Chỉ có thể nói Phạm Tiến Duật là một tiếng thơ trong đó với nghĩa nó có những chỗ mạnh chỗ yếu nhất định. Chỗ yếu quan trọng trong thơ Phạm Tiến Duật là bề ngoài bao quát được một hiện thực nhiều mầu sắc, song vẫn có cái vẻ đơn điệu của nó. Đây đó, một vài bài thơ dường như chỉ khác nhau về đề tài, về khung cảnh, về cách nói, mà ý tứ thì lặp lại. Thực tế lớn lao quá! Có lúc, tác giả như bị ngợp: Anh chỉ kịp làm những đoạn “ống kính chụp nhanh» mà chưa có sự cảm thụ và chuyển hóa sâu sắc. Thường khi anh chạy theo những thay đổi ở bề ngoài khung cảnh mà quên lắng nghe đúng mức về những phản ánh, những vang vọng của mọi thay đổi đó trong lòng, để sự kiện có dịp hòa cùng nhịp điệu với lòng mình. Cũng như nhiều người viết trẻ khác, một số khái quát ở Phạm Tiến Duật hoặc không sáng rõ, hoặc rơi vào chỗ đơn giản, sơ lược. Niềm vui mà anh gợi lên có phần dễ dàng, nhưng lại chưa thật sâu lắng. Say miền đất lạ, anh đâm ra sa đà vào những cái ngồ ngộ, kỳ lạ, rồi tự bằng lòng, cười đùa vui vẻ mà không thấy hết những cái mới cơ bản trong khung cảnh và trong lòng người. Trong đời sống cũng như trong văn học, kinh nghiệm cho biết chưa bao giờ những cái ngồ ngộ đó có khả năng biểu hiện những điều quan trọng nhất. Cũng như về mặt cách viết, khi nào cố làm ra vẻ đơn giản, Phạm Tiến Duật lại rơi vào một sự sắp xếp, thành ra một thứ sáo mới, muốn làm duyên hơn là có duyên thật sự. Lẫn với cái thô mộc chân chính; một đôi khi sự qua loa cầu thả đã xuất hiện trong thơ anh.

Bấy nhiêu chỗ yếu chỗ mạnh nói trên cố kết lại hữu cơ trong thơ Phạm Tiến Duật. Anh là người có bản sắc mạnh mẽ, bản sắc không giống ai, nên rất khó thay đổi. Mà có thay đổi, thì vẫn là đổi mới trong cung cách của mình. Cho nên, hơn cả những đóng góp cụ thể, nên tìm ở thành công của anh một ý nghĩa khái quát: Nó là một bằng chứng xác minh thêm cái phương hướng lớn, phương hướng đi vào đời sống của nền văn nghệ mới. Thực tế dân tộc ta nói chung, thực tế bộ đội ta nói riêng là nguồn cảm hứng vô tận đủ sức nuôi dưỡng những tài năng lớn và khác nhau. Đó là điều lâu nay chúng ta vẫn nói. Đặt trong cái toàn cảnh đó, thơ Phạm Tiến Duật mới là một trường hợp, một thí nghiệm. Triển vọng của nó ra sao còn tùy thuộc ở sự phấn đấu của riêng người viết. Nhưng có điều chắc chắn: khi được phổ biến, ngay từ bây giờ nó đã là một gợi ý, một kích thích tốt cho những tiếng nói bằng thơ khác đang tiềm tàng trong lớp người trẻ tuổi đang cầm súng.

 

1971

 

 

MỘT CUỘC GẶP GỠ ĐỀ LẠI NHIỀU CẢM TÌNH

(Đỗ Chu và tập truyện ngắn PHÙ SA)

 

Người đọc văn Đỗ Chu mới đầu dễ có cảm tình từ lời văn, nhịp điệu. Văn Việt Nam vốn khó viết, hình như có một thứ quy luật nào đó mơ hồ và khắc nghiệt đầy người viết đi. Tránh trúc trắc, nếu không khéo, người ta lại sa vào biền ngẫu ngay. Cái duyên của câu văn, cách bố tríkhi dài khi ngắn, âm điệu bằng trắc thế nào, Đỗ Chu gần như có được từ bản năng. Những truyện Đường qua nhà, Mùa cá bột xinh nhỏ như một bài thơ, đọc xong lại muốn đọc lại.

Trong cách nhìn nhận, suy xét cuộc đời ở Đỗ Chu luôn luôn lộ ra hai khía cạnh song song: thơ mộng và tinh nghịch. Khi dựng truyện vẫn thấy một Đỗ Chu như thế. Với giọng điệu riêng mang âm sắc trữ tình như hiện nay, những truyện trong Phù sa không ly kỳ, phức tạp, nhưng thông thường vẫn là nhiều bình diện. Đỗ Chu thích cho nhân vật xưng tôi và chính Đỗ Chu đứng ở góc độ tôi đề mà kề lễ cùng bạn đọc những điều gần như kỷ niệm. Cách thức bày xếp, điều khiền nhân vật cũng khá gọn gàng. Giọng văn giữ được dáng vẻ riêng, dẫn người ta vào không khí của khung cảnh.

Nhưng nhiều trang Phù sa gắn bó với chúng ta trước hết là ở những ý tình đây đó. Con người này biết rung động với nhiều biến thái nhỏ trong cuộc sống. Đọc truyện, ta thấy cần sống đầy đủ hơn trong mọi bước đường mà ta vốn dễ dàng bỏ qua. Rồi từ đó, lòng yêu đời yêu người, những khẳng định về chế độ mới, một niềm tin vào công việc thường nhật chung quanh, những cái đó sẽ mơ hồ và nhen nhóm lên, lâu bền, dai dẳng.

Từ truyện ngắn đầu tiên Hương cỏ mật, bạn đọc đã thấy một sắc thái riêng trong chất văn Đỗ Chu. Trước cách mạng, một số nhà văn quen thuộc nông thôn đã miêu tả khá nhiều, khá nổi những nét sinh hoạt của bộ phận lớn nhất của dân tộc ta sau lũy tre xanh. Tình hình hiện nay có khác. Văn học ta phải chú trọng đặc biệt đến bộ mặt tinh thần, những sự kiện chính trị lớn ở nông thôn, từ kháng chiến đến hòa bình, qua cải cách ruộng đất đến thành lập hợp tác xã. Trên bối cảnh đấu tranh xã hội, các nhân vật bao giờ cũng hiện ra trước hết như đại diện của một lực lượng giai cấp tham gia những xung đột quyết liệt với những vị trí rõ ràng. Người viết ít chú ý miêu tả những nét sinh hoạt mới. Những cái mà các nhà văn khác chỉ coi là đường viền, với Đỗ Chu, được nâng lên thành mạch chính. Anh say sưa cùng những cô bé, cậu bé chăn trâu làm cỏ mật, thứ sợi cỏ rất thơm, rất dài, rất óng. Anh dẫn ta trở lại con đường làng đi mát lạnh cả gan, bàn chân. Có nhiên, rồi người ta vẫn thấy chỉ ở miền Bắc những năm gần đây mới có những câu chuyện kiều Hương cỏ mật: những cuộc gặp gỡ sau thời gian dài kháng chiến, mất mát bao nhiêu nhưng hạnh phúc dần dần trở về; hạnh phúc đến cả với những người như cô giáo Nhâm vốn là không may mắn lắm. Đám cưới tiến hành không vội vã, không ồn ào, rất giản dị mà ấm cúng. Chỉ những người có hạnh phúc thực sự mới cưới nhau như thế. Về mặt hình thức câu chuyện mà nói, Hương cỏ mật có vẻ không chặt chẽ: người viết cứ kề lan man, và nếu người đọc cứ bị lôi đi thì đó cũng là chỗ mạnh chỗ yếu của bản thân văn Đỗ Chu hồi ấy. Sau này, anh còn viết nhiều truyện khác, chặt chẽ hơn như Mùa cá bột, tinh nghịch và phức tạp hơn như Gia đình những người đi xa, nhưng cái duyên của Đỗ Chu với bạn đọc, cái truyện Hương cỏ mật kia vẫn như một thứ kỷ niệm ban đầu không dễ gì quên được.

Sau Hương cỏ mật, nhiều truyện khác của Đỗ Chu đều đan đi đan lại giữa hai đề tài nông thôn và bộ đội. Hầu như chưa có gì thay đồi, ngòi bút ở đây vẫn là tiếp tục tự phát hiện mình. Những kỷ niệm về kháng chiến còn in dấu vết qua từng hoạt động hiện tại, làm cho người ta phải suy nghĩ thêm về những ngày đang sống. Hết cái tuời nghịch, nhưng những ấn tượng nguyên vẹn trong đầu óc vẫn tạo nên sinh sắc cho những lời kề về lũ trẻ trong Thung lũng cò. Có lúc lại thấy cây bút trẻ Đỗ Chu khôn lớn hần lên, bàn đến những chuyện lớn rộng như trong Mùa cá bột. Nhân vật Đá tưởng lấp lửng mà thật rã được bồi đắp qua nhiều đoạn hồi ức đứt nối khác nhau, là một nhân vật khá đẹp và trọn vẹn. Cả truyện cũng như tiếng con le le lảnh lót dồn dập trong một đêm mưa, tưởng không có gì mà ngân vang trong lòng người đọc. Sang Chiến sĩ quân bưu giọng kề của Đỗ Chu vẫn có về lan man, so với Hương cỏ mật còn lê thê dài dòng hơn, nhưng vẻ duyên dáng thì không vì thế mà sút giảm. Chỉ vài ba câu Đỗ Chu dựng lại được không khí phố huyện, đoạn tả mối tình giữa Lầm và Mận cũng khá hồn nhiên, phù hợp với cái thuở gặp gỡ ban đầu ngỡ ngàng mà sâu sắc, nửa thực nửa hư, khiến những người trong cuộc cũng không dám tin là liệu có thực? Hoặc là cảm giác của anh con trai: mình vội nắm lấy bàn tay cô bé, mềm mại và ấm như một chú mèo con. Hoặc là lối tỏ tình của cô kia: Anh Lầm đi đi! Em mà không gửi thư cho anh thì em cứ chết. Cũng như cỏ mật trên vòi voi trước đó, bây giờ Đỗ Chu lại kề rất có duyên về rong đuôi chó, về việc bói hoa mua đất. Lấp lánh qua từng trang sách là những chi tiết ấy, nó như lá như chồi làm nên màu xanh cây cối. Lầm trông máy bơm nước, Mận là kiện tướng thủy lợi được thưởng áo bông - bấy nhiêu thứ bắt vào truyện khá liền mạch, gắn những nét tâm tình, sinh hoạt với cuộc sống mới, những thay đồi mới. Bài học tư tưởng cuối cùng ở Chiến sĩ quân bưu được thực hiện hơi lộ liễu; nhưng có một điều đến với chúng ta lặng lẽ mà rõ rệt hơn, đó là một quan niệm mới về hạnh phúc: hạnh phúc thật giản đơn, hạnh phúc có thề đến ngay trong mọi công việc bình thường, miễn việc đó có ích cho những người khác.

Có một chút gì cách quãng giữa bốn truyện đầu với những truyện sau này. Ở những người viết trẻ vốn có những bước «tự đi tìm mình như thế. Chân trời chiếm một số trang khá dài, bằng hai lần số trang một truyện trung bình trong tập. Chân trời theo dõi bước đi của một cô gái đang tìm đường, có lúc chính cô phải vượt qua những kỷ niệm ấu thơ đẹp đẽ, mơ màng để đến với những điều mình tin là đúng. Đỗ Chu trở về với những gì mình đã quen thuộc: những người học sinh hăng hái xốc nồi một cách đáng yêu, cuộc sống của một thị xã trung bình và những gia đình bình thường ở đó. Những trang viết về bộ đội lấy gỗ, cô Chi đi làm rừng có nhiều hơn thì cũng chưa át được không khí những đoạn mà nhân vật Chi kề chuyện mình ở thị xã, Truyện tãi ra có phần lễnh loãng, sức người viết chưa bao quát hết được những cái anh đưa vào, có nhiều chỗ phải dựa vào thông minh đưa đầy đi, hơn là có một rung cảm bên trong, thực sự. Rốt cuộc, cái chủ đề tư tưởng Chân trời còn thiếu sức thuyết phục, nhân vật Chi chưa thành một người cán bộ chững chạc sau bước chuyển biến của mình. Tất cả chỗ yếu của Đỗ Chu đã thấy lô rõ.

Gia đình những người đi xa đi theo hướng khác. Nói là hậu phương vốn là một cách đi vào đề tài chống Mỹ. Và dụng ý của Đỗ Chu nằm ở một quan sát: chiến tranh làm cho người ta xích lại gần nhau hơn. Những người chiến sĩ ra đi rồi, gia đình họ ở nhà thương yêu đùm bọc nhau, làm thành một gia đình lớn. Câu chuyện bắt đầu ở chỗ đáng phải kết thúc, ngày càng rút vào kỷ niệm, rút vào xa xưa, người đọc bị dẫn đi ngược dòng thời gian, những sự kiện quá khứ, con người quá khứ được dựng lên y như trong hiện tại. Hơn nữa đọc Gia đình những người đi xa lại thấy thêm một cách Đỗ Chu đi vào nông thôn. Những chuyện kề lâu nay về Bắc Nịnh – xứ Kinh Bắc xa xưa - được anh làm sống lại: những đám kéo thuyền trên sông mòn mỏi, ông già với bầy kến cô chẹn vòng đồng chuyên môn bắt cá; nếu không còn những ngày hội quan họ như ngày xưa thì lại có những đêm gặp gỡ giữa bộ đội và các cô gái trong làng: Em cũng xin có một bài Người ơi người ở đừng về đấy ạ. Rồi sau này, Đỗ Chu còn viết Phù sa, trong đó có con sông Cầu bốn mùa nước trong và hiền lành như một cô con gái, cái làng Hà làm đồ gồm những lò nung hình con cóc nằm bên bờ sông. Hòa tan trong tất cả là một tấm lòng thương yêu đất nước hồn nhiên. Gọi ra thì hơi quá, nhưng đó chính là cái nền dân tộc, những nét bản sắc quê hương, vốn là một yêu cầu rất cao đối với tất cả những người làm công tác văn nghệ.

Như thế, ý định của Đỗ Chu đi từ truyện ngắn đến những truyện dài hơn đã rõ ràng. Quả thật, anh còn phải cố gắng rất nhiều, cả hai truyện Chân trời và Gia đình những người đi xa nếu có thành công mặt nọ mặt kia thì cũng chưa thực sự đạt được mục tiêu mà anh mong muốn. Lý do chủ yếu thì không gì khác là ở vốn sống của anh, là phạm vi hiện thực mà anh bao quát. Anh chưa vượt xa khỏi những đường mòn kỷ niệm trong mình. Anh chưa có nhiều việc và chưa có nhiều người. Đúng là cần nhiều người, những điền hình xã hội khác nhau, bởi cái quyết định các sự kiện cuối cùng phải là nhân vật.

Mới đọc những truyện trên đây, thấy Đỗ Chu nói đến lắm tầng lớp lắm. Có những ông già bảy mươi tám mươi thuộc thế hệ trước, có những em bé mười một mười hai. Có anh bí thư chi bộ, anh nhân viên bưu điện, đồng chíchính trị viên, và có cả ông chính ủy tuổi già con rề là đại đội trưởng cũng trong trung đoàn đó. Nhưng sự thật chưa có nhân vật nào đủ hình đủ bóng, chưa có con người nào khả dĩ vượt khỏi trang sách chuyện trò cùng chúng ta. Nếu đôi lúc Đỗ Chu có nhặt nhạnh được dăm ba câu nói đúng người đúng tuổi, có bắt chộp được vài hành động cử chỉ tỏ rõ cái thần của từng người, thì những cái đó chưa ngưng kết được thành những tính cách, bởi hoạt động tâm lý chưa bật lên thành cá thể có linh hồn riêng. Giống như sự kiện và con người trong các bài thơ, những nhân vật được khai tên khai tuổi ở đây chỉ đề nói lên đời sống nội tâm của chính người viết.

Có thể nói rằng nhân vật duy nhất trong các truyện ngắn từ trước đến nay của Đỗ Chu chính là bản thân tác giả. Đó là Tuân trong Hương cỏ mật, Lầm trong Chiến sĩ quân bưu, Chi trong Chân trời, Miên trong Gia đình những người đi xa và nên kể cả hai nhân vật trẻ trong Thung lũng cò: Vịnh híp và Tịch mốc. Cách biểu hiện và mức độ tuy khác nhau nhưng các nhân vật đều giống nhau ở chỗ vừa thơ mộng, vừa tinh nghịch. Cứ mơ hồ tản mạn khắp nơi mà lại thể hiện được cái chất riêng của Đỗ Chu còn là không khí trong truyện. Cùng với anh, ta cảm thấy mùi lá đay ngửi thật dễ chịu, đêm trên mặt sông im lặng và đầy âm thanh. Tất cả các câm giác đều được huy động, những điều vốn mong manh dễ vỡ bỗng trở nên có hình hài cụ thể, những giây phút bình thường ở mọi người được sống lại tinh tế hơn. Sau khi đã có cái cốt chủ đề tư tưởng, lại mượn những thoáng cảm giác để làm nên máu thịt cho sáng tác của mình, truyện Đỗ Chu hiện nay có một sức hấp dẫn nhất định. Và mặc dầu chỉ có một nhân vật, một tâm tình, nhưng trong phạm vi một tập truyện đầu tay nó vẫn là một cái gì non tơ dễ thương, chưa đến mức lặp lại quá quắt.

Dường như cũng biết những ưu điềm sẵn có, có khi trong quá trình tìm tòi quanh quần, Đỗ Chu trực tiếp trở về với mình. Về nhiều phương diện, Đường qua nhà và Thành phố bên kia cầu không giống những truyện Đỗ Chu đã viết từ trước. Nhưng nếu chê hai truyện này thì cần phải chè toàn bộ Phù sa vì đó chính là những truyện chính cống Đỗ Chu với cái chất Đỗ Chu được chất được cô lại. Không khí gia đình dịu ngọt, một người bạn gái, thế là đủ chỗ đề cho Đỗ Chu tự thể hiện. Một cơn mưa chạy thoáng qua như một tiếng thì thầm trìu mến. Tàn bàng trên đầu kêu rào rào... Đã nghe thấy tiếng nước tuôn từ phía trên xuống các tàu lá dưới thấp. Cứ xem đoạn tả mưa ấy thì biết con người này dễ rung cảm với thiên nhiên lắm! Và tình cảm anh lại phát triền lên với những trạng thái tâm lý nước đôi rất khó giải thích. Cái tháp chuông nhà thờ hệt như một cái chấm than, mỗi lần gặp lại, anh đều tìm thấy thêm một vẻ mới mẻ ở cái hình dáng cũ kỹ của nó; câu chuyện giữa đôi bạn trẻ được tiếp tục một cách vừa thanh thản vừa khó nhọc. Có vẻ lắm thứ như thế, nhưng rồi Đỗ Chu sẽ hiện nguyên hình khi trở về bên mẹ. Ấy là một người đàn bà giàu tình cảm, mà cũng giàu nghị lực, có vẻ còn hơi mê tín, cu cũ một chút, thực ra hiểu biết, yêu con mà khéo dạy con. Cô giáo Nhâm ngày trước, người mẹ cậu Miên đã quy tụ lại đây, làm thành một nhân vật chủ yếu trong văn Đỗ Chu hiện nay.

Về khung cảnh chung, từ Chân trời, Gia đình những người đi xa, thấy Đỗ Chu hay nói đến thị xã, phố huyện. Một ông thợ vẽ sơn thủy một túp lều gianh ẩn dưới bóng một cây cành lá rườm rà, không ra cây đa mà cũng không ra cây đề; một cậu bé bán kem – có một cái gì nhỏ nhoi, đìu hiu trong cảnh vật đó. Cái thành phố bên kia cầu mà Hội đi lấy thư, thực ra cũng chưa thoát được không khí một thị xã như thế. Bao giờ Đỗ Chu cũng dồn những tình ý đẹp nhất, bất ngờ nhất cho đoạn kết câu chuyện. Có những nhận xét riêng, những triết lý nho nhỏ cứ cài chen đây đó giữa nhiều trang Phù sa. Thuộc loại như thế, ở cuối Thành phố bên kia cầu là phát hiện bâng quơ Quê hương chúng ta là những xóm nhỏ, những cánh đồng, và nếu là thành phố thì những thành phố ấy thường nằm trên bờ sông có nhịp cầu thân thuộc bắc ngang. Từ đầu đã nói Đường qua nhà và Thành phố bên kia cầu có dáng dấp những bài thơ là với nghĩa đó.

Được sắp, đầu tiên, nhưng Phù sa là truyện viết muộn hơn của Đỗ Chu. Về mặt dựng truyện, Phù sa trở lại một cái gì bình thường như những truyện đầu tiên, không nghịch ngợm như Gia đình những người đi xa, không như Đường qua nhà giàu chất thơ chắt lọc. Từ Gia đình những người đi xa, Một trận đánh lịch sử (VNQD 1-1967), Đỗ Chu đã có phần đi trực tiếp hơn vào đề tài chống Mỹ. Cả nước đang ở thế hành quân vội vã. Âm vang tiếng súng nơi mặt trận vọng lại khiến cho những câu chuyện hậu phương cũng không còn quá bình thản nguyên lành. Có cuộc ly biệt nào xưa kia giống như buổi tiễn người đi bộ đội ở cuối Phù sa được. Bến sông bỗng trở nên nhộn nhịp như những năm trước đây, vào tháng giêng, khi làng bước vào đình đám. Nếu tuổi tác có làm cho người bà của Hạnh Nguyễn «nước mắt trở nên giàn giụa hơn » thì rồi chính bà cụ cũng nói một câu tha thiết «Nhớ là phải về » tin tưởng mong chờ như tất cả mọi người khác. Như là một cách điệu riêng, những niềm vui trong văn Đỗ Chu thấp thoáng mơ hồ mà tỏa lan đây đó. Dụng ý ca ngợi cái đẹp của cuộc đời, ca ngợi chế độ mới toát ra thật hồn hậu, tự nhiên. Không được nói ra trực tiếp, nhưng những sự kiện lớn của nông thôn, của thị xã, của năm mười năm qua đều có bóng dáng. Đi vào những mạch tâm tư vốn ần kín như mạch đất sa bồi bên kia sông, anh muốn tìm đến những gì còn «uẩn tàng sâu xа» ở mỗi con người. Những nhà văn cũ, với con mắt và kinh nghiệm của mình, có thề viết được những trang hay hơn, sâu sắc hơn, nhưng quyết không thể đẹp và trong sáng giống như thế.

Những nhược điểm hiện nay của Đỗ Chu thuộc về tuổi đời và kinh nghiệm sống. Nhiều truyện viết kha khá của một số bạn trẻ chúng ta phần nhiều dựa vào kỷ niệm men theo những chuyện gia đình nhà cửa, vốn là những cái để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong lòng họ. Ai cũng biết đó là quy luật tự nhiên ở nhiều người mới viết, nhưng dẫu sao, càng ra thoát được sớm thì càng hay. Xem ra thì thấy từ truyện đầu đến các truyện sau, bước tiến của Đỗ Chu chưa phải dài rộng lắm. Kỷ niệm mãi rồi cũng hết, không khéo sẽ rơi vào chắp vá, bịa đặt. Nếu chỉ tiếp tục cái mạnh duy nhất là sự tinh tế, trong quan sát, anh vẫn quyến rũ chúng ta đó, nhưng rồi mãi cũng sẽ nhàm. Đã có những dấu hiệu báo động của một bệnh nguy hiểm nhất với người viết văn: bệnh lặp. Con đường đồi mới của anh không phải là đào sâu mãi vào trong mình, đề đến nỗi có khi chỉ là khoe chi tiết. Cái chính là ở anh cần có nhiều việc nhiều người mới. Cuộc sống trong Phù sa đẹp, đúng là hiện thực ở xã hội ta. Nhưng tác giả của nó chưa đặt được những vấn đề chưa phanh phui được những quan hệ xã hội chủ yếu, nó là cái động lực bên trong thúc đầy mọi bước đi của miền Bắc mấy năm qua, rồi từ đó mới kéo theo sự biến chuyền ở tất cả các mặt khác. Cả tập Phù sa cơ hồ như không có chuyện. Tất cả dường như đã tốt sẵn như thế, con người ít nhiều như bị cắt rời khỏi quá trình và điều kiện hình thành chung quanh mà dồn cả vào những niềm sâu xa bên trong cho nên cái đẹp cái tốt trong họ vừa thuần lành, lại như một cái gì sẵn có, rất khó cắt nghĩa một cách rõ rệt. Còn khi phải viết về những gì trước mắt như những cuộc chiến đấu. Đỗ Chu chưa có những thành công tương đương. Một trận đánh lịch sử không in vào đây là một thí dụ. Nghiêm khắc mà nói, cái nhìn đằm thắm thương yêu của một người sáng tác chưa đi đôi với một sự từng trải nhạy bén chính trị của một chiến sĩ đề hợp với yêu cầu cách mạng đang khẩn trương, Trong việc hình thành một người viết văn, vốn sống và vốn chính trị đan chéo nhau như những sợi dọc sợi ngang của một tấm vải, thiếu một thì thiếu cả hai. Hướng tiến lên của Đỗ Chu chính là khắc phục dần sự thiếu thôn đó. Những điều mà một số anh em trẻ khác ước ao, nhạy cảm, năng khiếu - anh đã may mắn được cuộc đời ưu đãi ít nhiều. Nhưng anh chỉ có thể khẳng định mình khi vượt sang giai đoạn thứ hai, tức là có khả năng biến cải và nảy nở,

 

1968

 

TỪ CỬA SÔNG ĐẾN

DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH

 

Nguyễn Minh Châu cho in những truyện ngắn đầu tiên khi anh đã ở vào tuổi ba mươi. Một trường hợp vào nghề hơi muộn. Nhưng có lẽ những năm tháng trước đó là thời gian anh tự chuẩn bị. Bởi khi bắt tay viết, anh có ngay được cái sức lực, cái dẻo dai của một người trường vốn. Bước đi “điển hình” đối với một số người viết khá là: tác phẩm đầu tay ửng lên những sắc thái năng khiếu, nó là phần tài hoa thiên nhiên, kết hợp với một sự bùng dậy của nội dung vốn sống. Thế rồi từ đó, anh ta kỳ cạch đi - viết, đi đến đâu viết đến đấy, những cái sau không kém thì cũng không mấy khi vượt qua những cái đầu tiên. Trường hợp Nguyễn Minh Châu hình như ngược lại. Thời gian 1960-1964, anh viết một ít truyện ngắn, bút ký, chỉ những người theo dõi kỹ mới để tâm trông đợi. Ký, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu (sau này một số tập hợp lại trong Những vùng trời khác nhau) không chỉ có giá trị tự thân, mà còn hàm chứa một hứa hẹn. Như một người làm báo, Nguyễn Minh Châu nói đến nhiều chuyện, nhiều mảng sống khác nhau. Về mặt bút pháp, mỗi tác phẩm bé nhỏ đó cũng có những biến hóa nhất định. Nên chủ yếu, có thể xem một ít bài viết này như là những thí nghiệm, những sự thăm dò. Ở một số người viết, vẫn có tình trạng như vậy, chỉ cốt cái bước đầu tiên này đừng kéo quá dài, và người ta phải sớm làm được một cái gì đây mà có thể công nhận thật là của mình, từ đó xem xét mình một cách công tâm lấy làm chỗ dựa để đi tiếp. Có những bước ngoặt mà mỗi người phải cố dấn lên một chút hoàn thành, nếu không anh cứ đứng mãi ở cái bờ bên này mà trông sang bờ bên kia, hối hận, tiếc xót.

 

*

 

Chính Nguyễn Minh Châu cũng coi quyển sách vào nghề của mình là quyển Cửa sông.

Hồi ấy là vào những ngày đầu năm 1965. Tác giả về một vùng du kích cũ... Thoạt nhìn ở đây, kỷ niệm kháng chiến được nhắc tới không phải nhiều lắm. Về phía nào đó, tác phẩm của Nguyễn Minh Châu mang tính chất thời sự rõ rệt - anh nói ngay về những sinh hoạt ở một xóm nhỏ bình thường khi bước vào cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại. Có điều, chủ yếu đọc Cửa sông vẫn bắt gặp cái không khí đồng bằng, nơi tác giả đã ở lâu, trong thời gian chống Pháp. Và tác giả thuộc nó, thuộc đến nỗi chỉ cần một ít dòng là anh dựng được một tính cách, chỉ vài ba nét tả là ra một khung cảnh. Với cả người viết lẫn người đọc, các nhân vật Cửa sông, nằm trọn trong những cốt cách quen thuộc. Một cô giáo dịu dàng, nghiêm chỉnh. Một người mẹ địch hậu tốt bụng, cần cù. Một cán bộ cơ sở vững chãi. Họ vừa có gì mộc mạc, dân dã, lại vừa là những con người mới, trải qua chín năm kháng chiến và gần mười năm hòa bình, cái mới Cách mạng mang lại trong họ nhuyễn chín, thành những phẩm chất bền chắc. Bởi vậy, bước vào những thử thách mới, mỗi người vẫn lòng đầy tin tưởng, tin tưởng đến độ bình thản. Nếu có lúc nào đó, một người như cô giáo Thùy có suy tư tới những điều sâu xa, thì cũng là những ý nghĩ trong sáng sau đây:

Mỗi tấc đất, mỗi con người quen thuộc mà mình từng chung sống, từng dạy dỗ con cái họ đều có một cuộc đời gắn liền với lịch sử đất nước đầy thử thách. Mỗi người đều mang trong lòng bao điều tốt đẹp mà mình có thể học hỏi có thể khám phá suốt đời không hết, để tìm hiểu nhân dân mình.

Đúng ra, đấy là cái điều mà tác giả thể nghiệm và lấy làm cảm hứng chính cho hơn hai trăm trang sách của mình.

Tính đến cùng, mỗi tác phẩm văn học biểu hiện một phía nào đó không khí thời buổi mà nó xuất hiện. Với Cửa sông, có lẽ không có gì gượng gạo nếu nó thuộc loại tác phẩm biểu hiện cái phía bình thản, cả quyết của đời sống giai đoạn 1965 - 1966 đã đi vào lịch sử. Có những điều mà hôm nay chúng ta biết nếu ai viết thế, sẽ bị coi là đơn giản, sơ lược, nhưng bao giờ đọc lại cũng vẫn được chấp nhận. Vì đó là những ý nghĩ của rất nhiều người trong một thời điểm nhất định - tất cả chúng ta hôm qua đều đã nghĩ thế. Cái không khí chân thực, nó là cái điều quan trọng nhất của một tác phẩm, nó giữ mọi chi tiết, mọi bộ phận trong cái thế vững chãi có thể có.

Riêng đối với đời văn của Nguyễn Minh Châu, Cửa sông ghi nhận bước đi ban đầu khá chững chạc của tác giả. Rất chân phương, anh bắt vào được cái mạch văn chương của một giai đoạn: tôi muốn nói về nhiều mặt, Cửa sông gần gũi với những tác phẩm trước đó, loại tiểu thuyết trên dưới hai trăm trang như Một truyện chép ở bệnh viện (1939) Đi bước nữa (1950) hoặc những tập truyện ngắn ra cùng thời như Phù sa (1977). Bên cạnh những nét đặc sắc riêng, dễ cảm thấy những tác phẩm này vẫn có một cái gì đó thuộc về giọng điệu chung, chứng tỏ chúng đều là những sản phẩm của một giai đoạn văn học; trong cái giai đoạn kéo dài này, tuy lịch sử chuyển từ hòa bình sang chiến tranh, nhưng nếp cảm nếp nghĩ của các tác giả, cũng như của nhiều người trong chúng ta, vẫn là nằm trong một sự liên tục.

 

*

Bởi vì, chỉ sang tác phẩm sau, điều Nguyễn Minh Châu mang lại đã khác đi.

Dấu chân người lính bắt đầu trích đăng từ tháng 4-1970. Nhưng không khí, vấn đề của nó là vào những năm 1967 - 1968, bốn năm sau thời gian của tiểu thuyết trước. Chỉ có bốn năm, nhưng như chúng ta thấy, lịch sử đã sang trang. Bắt đầu thời gian của cuộc Tổng tấn công và nổi dậy đồng loạt từ đó, mọi bước đi của Cách mạng nước ta rẽ sang một bước ngoặt mới.

Như một tác phẩm văn học, điều dễ nhận ra là Dấu chân người lính tiếp được một không khí chung, không khí chiến trường trong những năm tháng sôi động. Cả một khung cảnh bề bộn ngổn ngang hiện ra ngay từ những trang sách đầu tiên. Chúng ta bắt gặp nhiều bộ mặt, cảm nghe cái tiếng nói đám đông hết sức ồn ào, nhiều người, nhiều việc:

Đông đúc quá! Không có tài nào mà phân biệt hoặc đếm được có bao nhiêu đơn vị, cũng không thể biết đây là đường rừng hay là quảng trường, là rừng cây hay là rừng người và rừng súng đạn. Người ta chỉ biết là đông đúc và chật chội, là hơi nóng của hơi thở và mùi mồ hôi người, là tiếng nói ồn ào của cuộc sống, là đàn ông cần lao đang san một nửa tổ đi đánh giặc, là cơn giận dữ của đất nước lại một lần cầm lấy súng.

Trong hơn tám mươi trang sách ở cái phần một Hành quân, không thiếu những đoạn ngòi bút tác giả như vươn ra, cảm hứng đầy đặn muốn ôm trùm càng nhiều càng hay cái thực tế phong phú với nhịp điệu biến chuyển linh động như vậy. Nó để lại những ấn tượng mạnh, đậm. Nó gợi lên cảm giác về một cuộc sống quyết liệt trong những năm tháng chúng ta làm hết sức mình, làm tất cả để đi tới cái mục đích cao cả: sống, chiến thắng.

Các nhân vật của Nguyễn Minh Châu trong Cửa sông chủ yếu quanh quẩn trong cái môi trường quen thuộc là cái làng xóm nghìn đời của mình. Các nhân vật trong Dấu chân người lính đã đi xa, đã gặp nhiều người khác, đã làm nhiều công việc khác, những việc mà ở nhà, họ không ngờ tới. Giọng điệu chính của Cửa sông là ấm áp hiền hòa, cả đến khi cuộc chiến đấu bắt đầu, không khi vẫn là bình thản, lòng người lại càng bình thản. Trong Dấu chân người lính cuộc sống đã xao động hẳn lên, báo hiệu một cái gì đó, mạnh mẽ, dữ dội, thực tế hiện ra với nhiều mảng khác nhau, có mảng mờ nhạt, nhưng có những mảng rực rỡ, óng ánh. Cuộc sống như bị xô đẩy như phát triển về rất nhiều mặt, không ai có thể lường trước được ở đó, nỗi vui và nỗi buồn đan chéo nhau, băn khoăn cùng hy vọng tiếp nối, hòa hợp. Quả thật có ai ngờ chính ủy Kinh lại gặp người con trai ngáy giữa chiến trường? Và nói rộng ra, miền rừng xa xôi nào đó lại là nơi hội ngộ của rất nhiều người bạn mới, cũ? Nhưng một mặt khác, mối tình giữa Lượng và Nết không thành, quan hệ Xiêm - Kiếm cũng dang dở, không hiểu sẽ sum hợp hay sẽ xa cách hẳn. Không thể còn nữa cái cảm hứng chung về hiện thực có phần tĩnh, lặng, như trong Cửa sông... Mọi người buộc phải thay đổi.

… Nhưng như thế là chúng ta đã nói tới các nhân vật trong Dấu chân người lính. Qua một số mẫu người, quan niệm của Nguyễn Minh Châu và thực tế hiện ra đầy đủ hơn cả.

 

*

Họ tên là Lữ, Khuê, Hiền, Cận, Hoạt... Giữa đám người khổng lồ trên đường hành quân những thanh niên đó, và những cán bộ phụ trách Kinh, Nhẫn, Thái Văn... cũng đang đi mải miết. Chúng ta dần làm quen với từng người. Có lúc hồi tưởng những kỷ niệm cũ. Có lúc thủ thỉ bàn chuyện tương lai. Nhưng cái chính là họ đang hăm hở đi, đi trên con đường cụ thể, cũng là đi những bước đi quan trọng trong cuộc đời. Phải đối mặt với những hoàn cảnh mới. Phải gạt bỏ những thói quen cũ, Phải tình cảm hơn mà cũng phải trí tuệ hơn. Đến cuối quyển truyện, chính các nhân vật đó mới có thể hiểu họ đã vượt qua bao nhiêu thử thách, họ trưởng thành, họ thay đổi đến không ngờ. Cần nói ngay là chính tác giả cũng vậy. Trước tiên, điều cần nhấn mạnh về con người nhà văn ở đây là cái khao khát hiểu biết, cái khả năng ngạc nhiên. Như là đi đến một điều bí mật, anh tìm hiểu mọi người với một thái độ trân trọng, một niềm say mê. Những cảm hứng chung về cuộc sống, cái ý nghĩ trong sáng về nhân dân đất nước mà hôm qua anh mới bắt đầu cảm thấy (qua những điều tâm niệm của cô giáo Thùy đoạn trên đã dẫn), thì hôm nay nảy nở đầy đặn, thành một nhận thức rõ rệt trong anh và những nhân vật của anh. Và đó là điều kiện chủ yếu làm nên mối đồng cảm giữa người đọc và tác phẩm. Làm sao tính đếm được hết những gì đã xảy ra trong mỗi con người chúng ta những năm thời chiến không thể nào quên?! Vào cuộc chiến tranh này, mỗi người là một ông Kinh mở lòng rộng rãi lắng nghe những động tĩnh xã hội mà cả đời mình hy sinh đóng góp. Là anh lính trinh sát Khuê phát hiện mình trong chiến tranh, tìm thấy trong hoàn cảnh chiến đấu một điều kiện vận dụng hết khả năng trí tuệ và sức lực sẵn có. Là một cô Nết sống những rung động ban đầu trước cuộc sống chiến trường, nơi hôm qua không sao hình dung nổi.

Tất cả, tất cả như được chiến tranh dạy khôn, trở nên cứng cỏi, làm được những việc vượt quá sức mình. Từ Tốt, Thùy, đến Nết, từ bác Thỉnh, ông Lâm, đến Kinh, Nhẫn, có một sự tiếp nối, nhưng đã có một khoảng cách.

Vẫn là những nhân vật của Nguyễn Minh Châu, thường vẫn ân nghĩa, đằm thắm, thủy chung, nhưng trong hành động và trong quan niệm triết lý sống, họ đều được thử thách, biến đổi, để rồi trở nên sâu sắc hơn, có khả năng bám chắc vào đời sống, cũng tức là hiện thực hơn, nếu có thể nói như vậy.

Trong Dấu chân người lính có một nhân vật chưa hề có tiền lệ trong Cửa sông, đó là trường hợp Lữ. Nhân vật được hình thành và có kết thúc số phận trọn vẹn trong tác phẩm trước hết là một nhân vật có phần hơi đặc biệt, như là một thoáng hư ảo. Anh say sưa nói về khối lửa. Anh đốt hết sách vở để mạnh dạn bước vào đời. Đó cũng là anh chàng Lữ mải mê với một ánh trăng để từ đó tìm cho mình một quan niệm về vẻ đẹp, về lẽ sống.

Đằng sau cái nét mặt thật «vừa thông minh lại vừa hơi đần đần » của Lữ là một bộ mặt tinh thần độc đáo. Tuy vậy, anh vẫn đứng hòa hợp với những nhân vật cùng tuổi trong tác phẩm, những thanh niên sống rất sôi nổi « Lính trẻ với nhau, toàn là con trai, trông mặt mũi tướng mạo ai nấy đều có vẻ lãnh đạm và quyết liệt, nhưng người ta cũng dễ dàng bật quen với nhau ». Việc bắt gặp một lớp trẻ như thế giúp cho ngòi bút Nguyễn Minh Châu được dịp phô diễn hết vẻ tươi tắn cùng là khả năng đồng cảm sâu sắc với đời sống vốn lúc nào cũng ở thế đi lên phía trước. Ngòi bút của anh sức đang còn trẻ cũng là bởi thế.

Với các nhân vật mới, Nguyễn Minh Châu cũng bộc lộ thêm một khả năng trong việc xây dựng nhân vật, nói cách khác một khả năng gọi đúng hiện thực, trước hết là cái hiện thực trong đời sống tinh thần con người. So với những Thùy, Bân, bác Thỉnh trong Cửa sông, các nhân vật trong Dấu chân người lính nội tâm phong phú hẳn lên, nhờ nơi ý thức của mỗi người về chính mình, về thực tế chung quanh mình đều phát triển. Mỗi người theo cách của mình đều thích tự phân tích, tự suy xét một người như ông Kinh “thương lính kiểu đàn bà” đã hay nói lý lẽ; Khuê, Nhẫn, càng tỉnh táo lý lẽ, bởi đó là yêu cầu trong công việc của họ. Còn anh chàng Lữ, con người mơ màng? Không, chính anh luôn luôn tìm cách thế nào để sống cho phải, anh chăm chú nhìn vào người khác và nhìn vào chính mình, anh huy động mọi vốn liếng sách vở. Tóm lại, Lữ sống kỹ lưỡng trong mỗi công việc, cần mẫn đi theo cái niềm tin sắt đá, nó là cái hướng lớn trong cuộc đời. Chúng ta nhớ lại những đoạn nhật kí của Lữ khi qua đoạn sông B. Đó là giây phút con người bình thường đối diện với lịch sử, Lữ thuộc loại người không dễ bỏ qua những kỷ niệm lớn đó. Trong mỗi chúng ta đều có một phần con người Lũ: Chính cuộc sống sôi động những năm vừa qua đã cho phép người ta và cũng là buộc người ta phải vươn tới tầm vóc của lịch sử. Có lẽ đó cũng là một trong những điều mà cuộc chiến tranh vừa qua để lại sâu đậm trong tâm trí mỗi người bình thường. Những ngày đầu chiến tranh các nhân vật trong Cửa sông chưa thể bị lôi cuốn mạnh mẽ như thời gian về sau được.

 

*

Như có người đã nhận xét: Dấu chân người lính chưa phải là một quyền sách viết đều tay.

Nếu chỉ tính đến cấu trúc nội tại, tác phẩm viết trước đó bốn năm của Nguyễn Minh Châu có phần hoàn thiện hơn. Cửa sông trọn vẹn trong quy mô vừa phải của nó. Ở Cửa sông, thực tế hiện ra cân đối nhịp nhàng - cuộc đời thu nhỏ lại trong một cái làng có vui, có buồn thì cũng còn là đơn giản. Các nhân vật ở đó tình cảm lý trí thống nhất, tất cả sống đúng như mình có, không thấy những lay động quá mức, những khao khát, những đòi hỏi phức tạp. Mọi việc xảy ra để đi đến chỗ nó phải đến, mọi mối bất hòa được gỡ ra, mọi mối tình đều chín tới, con sông Kiều ra tới tận biển mà cái tiếng sóng bật lên vẫn chỉ là tiếng sóng “vừa trang nghiêm vừa dịu dàng”. Ứng với một hiện thực như vậy, cái nhìn của tác giả trong Cửa sông trong sáng, điềm tĩnh. Anh đôn hậu nhìn nhận mọi chuyện, thắm thiết cùng kỷ niệm, lắng nghe mọi diễn biến xảy ra trong mọi người. Qua anh những mảng người được đưa vào Cửa sông hòa hợp, không chỗ nào trồi ra, sụt vào. Tác phẩm cân xứng, nhịp điệu chậm rãi, câu cú ngắn gọn, chữ nghĩa chính xác.

Ngay từ những mặt này - mặt bút pháp, bố cục, nói chung là những yếu tố hình thức, Dấu chân người lính đã có gì đó không đều tay, toàn bộ không trọn vẹn, bởi các yếu tố không thật hòa hợp. Từng mảng đậm nhạt không đều. Không đều về hình khối bên ngoài cũng như về cấu trúc bên trong Nhân vật đứt nối tùy tiện. Một đôi chỗ, thấy những “vết hàn” khá rõ. Đã dành không thể tìm thấy trong Cửa sông những trang viết dầy dặn những mảng sống như đắp như chất lên trên trang sách trong phần miêu tả hành quân. Thế nhưng, chính ở Dấu chân người lính lại gặp nhiều hơn đâu hết trong văn Nguyễn Minh Châu những chỗ ngòi bút tác giả quá say sưa, tự mình bị mê hoặc trước những điều mình viết ra, hiện thực đời sống bị chắp vá lắp ghép, câu cú vốn điêu luyện hóa ra xộc xệch. Đứng về mối quan hệ giữa vốn liếng của tác giả và những điều được viết ra, ở Cửa sông, Nguyễn Minh Châu làm chủ được tài liệu đến độ thuần thục. Anh có thể nói ngắn gọn, nói rất điềm đạm. Sang Dấu chân người lính, anh đã phải vươn tới những gì anh chưa có đầy đủ, nên hóa sa đà, chới với.

Chúng ta đều biết: suy cho cùng, những nhận thức về hiện thực đời sống của tác giả sẽ chi phối cả mỹ cảm cùng là những yếu tố hình thức của tác phẩm. Trường hợp Nguyễn Minh Châu với cả hai tiểu thuyết Cửa sông và Dấu chân người lính ở đây đều là những dẫn chứng xác đáng.

Từ sau Cửa sông, Dấu chân người lính là bước đi tiếp tục, đồng thời là bước đổi khác của một người viết - những đổi khác không chỉ do ý muốn chủ quan của nhà văn, mà còn do chính hiện thực đời sống quy định, cả hai yếu tố chủ quan khách quan hòa hợp với nhau, làm nên nét mặt riêng của một Nguyễn Minh Châu cụ thể.

Nhìn lại những biến đổi của tác giả Cửa sông, mỗi người chúng ta có dịp đề tìm hiểu thêm những thay đổi xảy ra ở chính mình trong những năm qua. Cả trong những mặt thành công lẫn những mặt chưa đạt của nó, một tác phẩm như Dấu chân người lính có thể gần gũi với nhiều người đọc là với ý nghĩa ấy.

 

1973

 

MỘT CÁCH BÌNH LUẬN LỊCH SỬ

 

Từ chỗ đứng của ngày hôm nay

Ý nghĩa của cái thời điểm mà ý định viết sách chín muồi trong tâm trí tác giả: cuối một tập sách, sau cái dấu chấm hết đánh dấu thời điểm kết thúc của một quá trình lao động lâu dài, những người viết văn viết báo thường có thói quen chua thêm mấy chữ chỉ địa điểm và nhất là vài con số chỉ thời gian đã hoàn thành cuốn sách.

Thông thường, không mấy khi những con số đó có vai trò gì đặc biệt.

Nhưng có một thứ thời gian mà người đọc giá kể có thể biết, thì sẽ rất tốt trong việc cảm thụ tác phẩm; có một thứ thời điểm, mà mỗi khi đối diện với những trang sách, tôi cố dò cho ra, thứ thời điểm chỉ họa hoằn lắm mới thấy ghi và được ghi chính xác, nhưng có thể coi như ngày khai sinh của cuốn sách, nó góp phần giúp ta hình dung cả vóc vạc và dáng vẻ, cùng là cái chất của “con người” sẽ sinh thành, tức cái xu hướng chính mà tác phẩm sẽ có:

Đó là cái ngày mà ý định viết cuốn sách thực sự hình thành trong đầu óc tác giả.

Từ thời điểm đó mà suy, liên hệ sự kiện nêu trong tác phẩm với nhận thức chung của xã hội và của tác giả về vấn đề đó, vào thời gian đó, chúng ta có thể biết khá nhiều về quyển sách.

Nguyễn Khải và những “thời điểm ngày hôm nay” : Tôi xin được nói rõ điều này, lấy Tháng Ba ở Tây Nguyên làm ví dụ. Tiếng súng mở màn cho Đại thắng mùa xuân bắt đầu là vào đầu tháng 3, chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc vào 30-4-1975, còn như ý định viết cuốn ký sự thì, bằng vào tác phẩm, thấy nó cũng đến với nhà văn khá sớm, có thể nói chắc chắn là sớm hơn rất nhiều cái thời điềm ghi ở cuối sách là gần một năm sau, Tết Bính Thìn (1976). Viết về chiến thắng ngay sau chiến thắng, khái quát mà nói, viết về ngày hôm nay, thấy Nguyễn Khải đã chọn chính chỗ đứng của ngày hôm nay, sát nách, cụ thể, gần gũi. Anh thu thập được những sự kiện theo như chữ của báo chí vẫn dùng, là nóng hồi ý nghĩa thời sự. Nhất là anh giữ được tình cảm mà sự kiện gợi ra trong lòng mình. Mối đồng cảm giữa tác giả và người đọc cũng từ đó mà hình thành, mối đồng cảm đó là môi trường tốt nhất để tác giả lên tiếng và tìm được sự gần gũi trong dư luận.

Không phải đây là lần đầu tiên Nguyễn Khải làm theo lối này.

Viết về những sự kiện sôi động trong cải cách ruộng đất và sửa sai, Xung đột tập đầu in rải rác trên Văn nghệ Quân đội từ năm 1957.

Họ sống và chiến đấu kể chuyện Cồn Cỏ ngay lúc mọi người đang muốn biết rõ về hòn đảo anh hùng đó.

Chỉ ít lâu sau khi quân Mỹ đổ bộ về miền Nam, tác giả cho in trên nhiều tờ báo một loạt bút ký, sau này tập hợp thành tập Hòa Vang.

Lâu nay, hầu như tác phẩm nào của Nguyễn Khải cũng đã tự xác định rất công khai mối liên hệ với các sự kiện lịch sử - xã hội đang sôi nổi một thời. Vượt lên mối quan hệ trên bề mặt (tức là mối quan hệ thời gian), ở đây, tôi chỉ muốn nói thêm đó là mối quan hệ về bề sâu, quan hệ trong quan niệm, cách đánh giá, tóm lại là về phía chỗ đứng của tác giả.

Có thể đứng ở nhiều góc độ khác nhau để xem xét một sự kiện. Song, nhìn lại đối với phần lớn các tác giả của văn học ta sau Cách mạng, cái mạnh của ngòi bút nhà văn thường là do khoảng cách hết sức gần gũi giữa tác phẩm và sự kiện. Viết như những người trong cuộc nói chuyện với nhau, viết như những chiến sĩ vừa tham gia một trận đánh thắng lợi trở về ngồi hàn huyên đủ thứ chuyện chung quanh trận đánh đó, tựa lưng ngay vào những kết luận mà ai cũng công nhận, đón ngay lấy cái tình cảm đang là lẽ sống của nhiều người - tóm lại, những trang viết của chúng ta thường được cái liền mạch, liền hơi với đời sống, có mặt ngay bên các sự kiện khác trong đời sống. Rồi ra, cách nói cách diễn tả cũng từ đó mà đến, gần gũi với sự thực, như thực, ngôn ngữ văn chương là chính ngôn ngữ đời sống, tác giả nào có được rung động tươi mới, thì tác phẩm sẽ đượm đà sinh sắc hơn.

Nguyễn Khải chỉ khác những người khác ở chỗ: sau khi đã có được cái vững chắc của thế đứng, một ngòi bút lui tới rất giỏi như tác giả Xung đột tha hồ mà tung hoành. Ở đây, trong Tháng Ba ở Tây Nguyên, anh triển khai lối viết rất uyển chuyển, có chỗ cả trang là những ý kiến đua nhau lên tiếng sôi nồi, có chỗ nêm chặt tài liệu. Chuyền đạn, làm kho, ngòi bút không ngại động tới những khu vực “bếp núc” bậc nhất của cuộc chiến đấu, để rồi sau đó, lại ngược lên những khu vực bao quát, thuộc về ý đồ chiến lược của Đảng, ý nghĩa và nguyên nhân thắng lợi của chiến thắng lịch sử.

Thành thử, cuốn sách vừa chặt chẽ về nguyên tắc, vừa linh hoạt, đa dạng trong tài liệu. Về cách “bài binh bố trận” trong một tác phẩm nghệ thuật, tôi nhớ một đồng chí sáng tác kiêm đạo diễn múa có lần giảng giải đại ý: Trong múa, khi đội hình đơn giản, thì động tác có thể phức tạp, khi động tác đơn giản, thì đội hình có thể phức tạp - giữa hai cái đó, người sáng tác phải chọn lấy một. Vận dụng vào trường hợp Tháng Ba ở Tây Nguyên, thấy Nguyễn Khải có thể để cho ngòi bút mình tha hồ tự do lui tới là nhờ ở chỗ chính anh đã đứng rất chắc trên mảnh đất đã chọn.

 

Nguyên lý. Thời gian mở đầu. Địa điểm mở đầu

Còn một khía cạnh khác, thuộc về cách viết chung của nền văn học ta, mấy chục năm gần đây, và được Nguyễn Khải “đẩy tới cùng” trong Tháng Ba ở Tây Nguyên, đó là việc viết về các nguyên lý, những đề tài lớn, những chủ đề lớn.

Giữa các thời đại, các nền văn học không chỉ khác nhau trong xu hướng tư tưởng. Mà ngay các chủ đề, những đề tài được văn học đả động tới, cũng đã sai khác.

Lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, sự tất thắng của chính nghĩa, sự sụp đổ không tránh khỏi của những gì ngụy tạo - nếu trước cách mạng, các chủ đề đó bị lảng tránh bao nhiêu, thì mấy chục năm gần đây, lại được các ngòi bút của chúng ta tập trung biểu hiện bấy nhiêu.

Đất nước đứng lên, Những tầm cao, Vùng trời, Vỡ bờ, Gió lộng, Cửa biển, rồi Tổ quốc, Chiến sĩ, Cách mạng: có những tên sách đã nói khá đầy đủ nội dung nhiều cuốn sách. Và còn bao nhiêu tác phẩm khác lấy - những cái tên «nhẹ nhàng» «đơn giản» hơn, song nội dung cũng là những vấn đề to lớn không kém.

Trong toàn bộ xu hướng tư tưởng, và cái cốt cách chủ yếu của nó, Tháng Ba ở Tây Nguyên có thể đội cái tiêu đề biểu hiện những ý niệm lớn như Chiến thắng, Toàn thẳng, Lịch sử...

Mở một trang sách bất kỳ, như trang 51, thấy có những chữ thuộc về nguyên lý: tình thế và diễn biến, cơ quan lãnh đạo chiến lược cùng tổ chức đảm nhiệm chiến dịch và chiến thuật. Rồi hôm nay, rồi ngày mai. Có nhiều chữ được viết hoa như Vĩnh Viễn như Bất Tử như đài Chiến Thắng.

Ấy là không kể một giọng điệu thành kính, cách dẫn chuyện có đầu có đuôi, những lập luận đanh thép, dứt khoát - toàn yêu cầu cốt tử đối với mọi trang sách viết về các chủ đề thiêng liêng cao cả.

Nhà văn đã tìm được cách viết phù hợp với nội dung của tác phẩm.

Trong quá trình đọc Tháng Ba ở Tây Nguyên, trong tôi còn nảy ra một câu hỏi khác, có vẻ hơi lần mần một chút, nhưng rõ ràng là cần phải tự hỏi:

- Mùa xuân năm 1975, cùng với một số đồng chí khác công tác ở các ngành nghệ thuật trong quân đội, Nguyễn Khải lên đường đi chiến trường. Lần lượt các anh có mặt ở Huế, qua Đà Nẵng, Nha Trang... rồi theo chân các binh đoan lớn mạnh như nước vỡ bờ của quân ta, tiến vào Sài Gòn. Cuối tháng 5 trở ra, thì đến tháng 7, tác giả còn quay vào các tỉnh phía nam một lần nữa.

Đi nhiều nơi, biết nhiều việc. Vậy mà giữa cái lớn lao, bộn bề của chiến dịch, Nguyễn Khải đã chọn cái điểm mở đầu là Tây Nguyên, cái thời gian mở đầu là tháng ba. Tại sao như vậy? Ngẫu nhiên chăng?

 

Không thể trả lời câu hỏi này, nếu không liên hệ nó với vấn đề vừa nêu ở trên. Viết về các chủ đề lớn, về các nguyên lý cũng là viết về mở đầu: mở đầu của một thời đại mới. Mở đầu của cách mạng. Từ ấy, vâng, cái tên tập thơ đầu của Tố Hữu cũng là cái tên chung của toàn bộ nền văn học mới: TỪ ẤY!

Từ sau Cách mạng tháng Tám, cho tới 30-4-1975, ba mươi năm ấy, lịch sử dân tộc là một giai đoạn nhất trí. Ba mươi năm, già nửa đời người, gần một phần ba thế kỷ, nghĩ thì cũng dài, song đặt cả giai đoạn này trong lịch sử từ nay về sau, lại thấy 30 năm ấy chỉ là một giai đoạn ngắn, là thời gian của mở đầu, của sinh thành, tái tạo. Mà nền văn học mới cũng rất nhạy bén trong việc nắm bắt cái đặc tính đó của thời đại. Trong phạm vì một chiến dịch chẳng hạn, các ngòi bút của chúng ta, cũng như các nhạc sĩ, ca sĩ, thường tỏ ra hết sức hào hứng, trong việc nói về phút mở màn, trận đánh thứ nhất.

Mười mấy năm trước, khi học những bài thơ như Việt Bắc, Ta đi tới, tôi đã được một giáo viên dạy văn giảng cho cái ý nghĩa của một hai chữ, như chữ thuở trong câu:

Nhớ khi kháng Nhật, thuở còn Việt Minh.

Chỉ một chữ thôi, không khí trong câu thơ đúng là một không khí lịch sử.

Đọc một tác phẩm như Tháng Ba ở Tây Nguyên, có thể bắt gặp nhiều chữ như vậy.

Chương II tập sách có cái tên rất tiêu biểu: Vốn là niềm tin của chúng ta, nhưng được diễn giải qua những nhân vật rất bất ngờ. Vốn là niềm tin của chúng ta, đó là yếu tố chủ đạo, còn cách diễn giải bất ngờ là thứ yếu, đến sau. Có điều, qua ngòi bút của Nguyễn Khải, nhiều trang sách vẫn được gọi là bất ngờ, nghĩa là đọc thấy thú vị.

 

Bất ngờ trong ngày hôm nay, bất ngờ trong những ngày tới

Đại thắng mùa xuân 1975 khép lại một giai đoạn lịch sử và Tháng Ba ở Tây Nguyên cũng khép lại một giai đoạn sáng tác của Nguyễn Khải, giai đoạn anh viết về chiến tranh. Đọc Tháng Ba ở Tây Nguyên, bất giác tôi nhớ lại Họ sống và chiến đấu. Cả hai cuốn cùng là ký sự. Cả hai cuốn cùng dày khoảng 200 trang và cả hai cùng một cảm hứng chính, nên cũng cùng một giọng điệu...

Bắt đầu chiến tranh, đến với một tế bào của nó như Cồn Cỏ, Nguyễn Khải như muốn kêu lên: chúng ta đã chiến đấu rất giỏi. Cái anh hùng đã trở thành cái bình thường. Chống Mỹ kế tiếp giai đoạn chống Pháp, con người đã được chuẩn bị, đất nước đã được chuẩn bị, trên dưới đồng lòng, âm hưởng chính của chiến tranh mà ngay từ năm ấy, Nguyễn Khải đã dự đoán và biểu hiện trong tác phẩm, là âm hưởng nhất trí, hòa hợp.

Từ ấy trở đi, khi viết về một đại đội trên chiến trường miền Tây, khi theo dõi bước đi của một chiến sĩ xe tăng trong một chiến dịch lớn như chiến dịch Đường 9 - Nam Lào, trước sau Nguyễn Khải vẫn là đi tiếp con đường mà chính anh đã vạch sẵn.

Nay đến lượt viết về ngày toàn thắng, có thể nói anh đã đi được một vòng tròn, và về đúng cái điểm đã xuất phát ban đầu. Nói Tháng Ba ở Tây Nguyên gần gũi với Họ sống và chiến đấu, bởi lẽ ở cả hai cuốn, bằng những cách tiếp cận khác nhau, nhưng trước sau tác giả của chúng vẫn giữ được một quan niệm, một lập trường nhất trí.

Đọc các tác phẩm mà Nguyễn Khải đã viết trong mười năm qua, luôn luôn chúng ta bắt gặp một cuộc sống vùa bất ngờ, vừa gần gũi. Đã gọi là cuộc chiến đấu, hẳn bao nhiêu người, bao nhiêu chuyện, kỳ lạ, thay đổi, nhưng tất cả lại không đi ra ngoài nguyên lý, tất cả đã được dự kiến sẵn, tất cả đều vận động với một niềm tin thiêng liêng: chiến thắng, toàn thắng. Giữa một địa phương, với toàn bộ đất nước là nhất trí, trong cả bộ máy chiến dịch hết sức phức tạp, các bánh xe hết sức ăn ý hòa hợp với nhau, và nhìn chung về thời gian, thì hiện tại là bắt nguồn từ quá khứ, hiện tại ương mầm cho tương lai, toàn những nối tiếp lý tưởng.

Xét về hình thức biểu hiện, thấy ngòi bút Nguyễn Khải đã cộng hưởng với sự hòa hợp đó sâu sắc, để rồi chuyển nó vào mọi đường gân thớ thịt của tác phẩm, từ trong cấu trúc chung, cách sắp xếp các chương mục, đến mở đầu kết thúc từng quyển. Trong văn anh, câu chữ chưa bao giờ vang lên nhịp nhàng như trong mười năm ấy, từ Họ sống và chiến đấu đến Tháng Ba ở Tây Nguyên. Âu cũng là một điều bất ngờ, nếu so sánh với cách nhìn nhận cùng bố cục, câu chữ ở cái tác phẩm xuất sắc của anh: Xung đột.

Thông thường, ở một bài viết thuộc loại bình luận thế này, đến phần cuối, người ta tỏ ý hy vọng, tin tưởng, ví như chờ đợi ở những bước tiến mới của tác giả trong thời gian tới. Riêng với Nguyễn Khải, nói thế thì không cần thiết, mà dự đoán những điều anh sẽ viết trong những ngày tới thì khó quá. May lắm chỉ có thể tin chắc một điều: luôn luôn sống với hiện tại, cái chất của ngòi bút Nguyễn Khải trước sau vẫn là như thế, hoàn cảnh thay đổi thế nào, rồi ngòi bút ấy cũng chèo chở được. Là nhà văn của những ngày hôm nay, ngòi bút của anh luôn luôn biết lui tới theo đúng cái nhịp mà mỗi “ngày hôm nay” cần tới, cho phép, bao gồm cả việc khai thác khá uyển chuyển những khía cạnh bất ngờ của nó. Hai chục năm qua, con người nhà văn trong Nguyễn Khải đã là một ví dụ về sức sống mạnh mẽ của nền văn học mới trong một thời đại mới.

 

1977

 

NGUYỄN KHẢI

HAY LÀ MỘT CÁCH TỒN TẠI TRONG VĂN HỌC

 

Ở Hà Nội, Nguyễn Khải có một căn phòng mười bốn mét vuông ở bãi Phúc Xá; khu nhà tập thể này ở ngay vệ sông, cứ đến mùa lũ, nước sông Hồng dâng lên là phải lo chạy vào trong phố ít ngày. Nhưng ở đấy liền hai mươi mốt năm, Nguyễn Khải hoàn toàn thoải mái, lại còn đi đâu cũng khoe: “Ngoài bãi mát, yên lặng, ngồi viết thích lắm”.

Hình như con người này rất có duyên với những xóm nghèo ven nội. Vào Sài Gòn, anh lại ở ngay Khánh Hội. Nhà cửa còn tuềnh toàng, thiếu thốn đủ thứ, nhưng vẫn có cái để khoe: “Dẫu sao cũng rộng hơn nhiều, so với Hà Nội” - Nguyễn Khải bảo vậy. Vẫn như xưa nay, anh hồ hởi cười nói khi gặp bạn bè, và tôi cảm thấy một niềm vui cố hữu nơi anh: niềm vui được sống, được viết. Chỉ thế thôi cũng đã quý lắm!

Trong đời sống hàng ngày, có thể bảo đây là một người hay la cà. Ngay cả những tháng viết bận nhất, Nguyễn Khải vẫn dành thời giờ lên phố, ghé lại một tòa soạn hay một nhà xuất bản nào đó, trò chuyện với anh em, thậm chí sẵn sàng ngồi ở một hàng nước vỉa hè, bắt chuyện với một người bên cạnh không hề quen biết. Nhưng kéo được Nguyễn Khải vào một đám lai rai thâu đêm thì khó lắm! Đó là con người biết tự chủ, không sa đà vào đâu quá lâu, làm gì thì làm nhưng trước tiên là ngài đến chuyện viết, lấy sự viết làm lẽ sống của mình. Mới đầu, là một cách tự răn mình. Sau, thành một thói quen không thể thay đổi. Khoảng 1966 - 1967, thấy Đỗ Chu đang viết lên tay với tập Phù sa và đang chuẩn bị viết Ráng đỏ, Nguyễn Khải thường bảo: “Lúc ngòi bút đang đà thế này, có việc gì không quan trọng hãy gạt sang một bên mà lo viết cái đã” - Đấy là lời khuyên không chút màu mè Nguyễn Khải thường dành cho những anh em trẻ hơn mỗi khi cảm thấy giữa mình với người bạn trẻ ấy có một sự tin cậy.

Tập trung tất cả cho sáng tác như vậy, nhưng một phía khác của tài năng Nguyễn Khải lại là rất tỉnh, không bao giờ chịu là tù nhân của những ảo tưởng mê muội. Ngay từ khoảng 1963, anh đã nói rõ trong một tham luận tại Hội nghị Ban chấp hành Hội Nhà Văn Việt-Nam: Tự lượng sức mình là một điều hết sức quan trọng với mỗi người viết. Và Nguyễn Khải biết tự lượng thật. Khi gọi là ký sự, khi mang danh tiểu thuyết, nhưng các tập văn xuôi của anh mỗi tập thường chỉ 150-200 trang. Lúc đùa bỡn, anh bảo: “Viết thế để người ta có thể đọc ù một cái, một hai buồi trưa là xong”. Những lúc nghiêm chỉnh hơn, anh tâm sự:

- Sức mình chỉ đến thế, không nên kéo ra dài hơn. Điều quan trọng là thức tỉnh người đọc cùng nghĩ, chứ ai có sức mà nghĩ thay họ được.

- Từ quãng đời viết văn đã qua của mình, anh có rút ra kinh nghiệm gì đặc biệt? - Có lần đâu khoảng 1969-1970, tôi mạnh dạn “phỏng vấn” nhà văn như vậy.

Thứ nhất, lúc nào cũng phải cố lên một tí, chứ viết là dễ ngại lắm. Như tôi vẫn nói, làm sao viết hết sức mình để giá kể có phải đi trở lại, mình vẫn chỉ đi có con đường ấy.

Thứ hai, phải nên luôn tỉnh táo để chỉ làm đúng những điều mình có thể làm. Xem người khác viết để học, nghe người khác khen chê để rút kinh nghiệm là cần. Nhưng hoang mang, hay thay đổi, rồi học đòi bắt chước, ai bảo thế nào cũng làm theo, là mất hết cốt cách, và với nhà văn, thế là tự sát!

Ban đầu cách viết của Nguyễn Khải bị kêu rất nhiều: nào hay bình luận hay lý sự, nào lạnh, thiếu say mê, nhân vật không rõ mày mặt, không nổi trên phương diện tạo hình; và bố cục thường lỏng lẻo, người viết không phải là một thứ tạo hóa cao tay v.v... Nguyễn Khải chịu đựng những lời chê đó với một sự bình thản. Lâu dần, một cách viết hình thành, người ta đâm quen với ngòi bút anh. Một hai năm, Nguyễn Khải lại có một cuốn sách in ra, và gần như cuốn nào cũng được dư luận chú ý.

 

*

Có một dạo, Nguyễn Khải nổi lên như một người chuyên viết về nông nghiệp. Những mẫu cán bộ huyện, xã, bị thư, chủ tịch, phó chủ nhiệm phụ trách ngành nghề, rồi một bà già tham lam, một thanh niên mới lớn nhiều mơ mộng... tất cả rất quen với anh. Mùa màng, thời vụ, các loại giống lúa, các loại cây đay, cách đạp chè của các bà, các chị ở Thái Ninh (Phú Thọ), lối chuyên chở cá bột trên tàu hỏa ra sao... hình như việc gì ở nông thôn, anh cũng thành thạo.

Nhưng khoảng 1957-1959, đọc Xung đột và về sau, đọc Cha và con và..., không ít người quả quyết Nguyễn Khải sinh ra để viết về công giáo. Cách nói, cách nghĩ của người theo đạo nhuyễn vào ngòi bút của anh, và nếu trò chuyện với tác giả khi anh đang viết, thấy nó nhuyễn cả vào lời nói hằng ngày của anh nữa.

Từ sinh hoạt của những chiến sĩ công binh miền Tây, các du kích đội thuyền Vĩnh Linh tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ những năm chống Mỹ, tới những phòng khách sang trọng của Thành phố Hồ Chí Minh, dù là đã sau giải phóng, khoảng cách thật là xa xôi. Xa trong không gian, thời gian, những chi tiết cụ thể và xa cả trong cách nghĩ của con người! Vậy mà viết về đâu, Nguyễn Khải cũng rành rẽ như chuyện của chính mình. Đây trước tiên là thái độ tỉ mỉ, là tinh thần trách nhiệm trước những gì mình miêu tả (tôi nhớ những lần Nguyễn Khải kiểm tra đi kiểm tra lại một hai chi tiết thuộc về kỹ thuật có liên quan đến một hai nhân vật nào đó...) Nhưng quan trọng hơn là sự thông cảm, là yêu cầu hóa thân vào cuộc sống đích thực của nhân vật. Khả năng tự quên mình đi để sống cho thoải mái đã biến thành khả năng chấp nhận cuộc sống của những người khác, coi đó là điều hoàn toàn tự nhiên mà một nhà văn phải biết đón lấy và làm nổi lên, như một sự thật sinh động.

Người ta hay nói: nhà văn giỏi là người biết gọi cho ra các nhân vật. Ở những trang viết thành công của Nguyễn Khải, công thức đó được triền khai thành hai vế: a) Nhà văn phải diễn tả sao cho mỗi nhân vật của tác phẩm trở thành một con người độc đáo, không lẫn với chung quanh - chỗ giống nhau chủ yếu của mỗi chúng ta là không ai giống ai; b) Nhưng từ sự diễn tả đó, nhà văn phải vươn tới một cái gì cao hơn, phải phát biểu được những điều chính mình suy nghĩ và cảm thấy một cách sâu sắc, nó cũng là yếu tố chính tạo nên nét mặt riêng, cốt cách riêng của một ngòi bút, như người ta vẫn nói, Nếu ở phương diện thứ nhất, chúng ta thấy tài năng của Nguyễn Khải, thì ở phương diện thứ hai này, anh hiện ra như một ngòi bút có tầm vóc. Nguyễn Khải thường biết nâng những hiện tượng bình thường thành vấn đề khái quát, để rồi đề nghị chúng ta cùng anh suy nghĩ về mọi chuyện. Theo cách trình bày của anh, đời sống hàm chứa bao điều phức tạp, không dễ gì một lúc lần ra rường mối của nó (Xung đột); cuộc sống là nơi đào tạo nhưng cũng là nơi thử thách mọi mặt nhân cách con người (Ra đảo); có trăm nghìn nẻo sống khác nhau, nhưng hiểu được đời sống, và sống cho có ý nghĩa mới thật khó Cách mạng, Gặp gỡ cuối năm); và, vượt lên trên từng kiếp người riềng tư, có cuộc sống của xã hội, đất nước, cộng đồng, mà còn lâu, chúng ta mới nhận thức được đầy đủ (Thời gian của người) v.v... và v.v...

Nên cắt nghĩa như thế nào về những đoạn bình luận, lý sự khá đậm đặc trong các trang văn xuôi của Nguyễn Khải? Theo tôi, đây không phải hiện tượng đơn nhất, ngẫu nhiên, mà có nguồn gốc hợp lý của nó. Trong đời sống tinh thần của xã hội ta từ 1945 tới nay, nếu có khía cạnh nào nổi lên đặc biệt rõ rệt thì đó là sự xâm nhập của chính trị vào đời sống bình thường mỗi người, khiến cách suy nghĩ của bất cứ ai cũng trở nên sắc bén hơn hẳn. Các vấn đề xã hội chính trị là đầu đề để chúng ta bàn bạc, sự lợi hại về chính trị là tiêu chuẩn chính để xem xét mối quan hệ giữa người với người. Gần như ai cũng hoạt động chính trị và có từng trải về chính trị. Mặt khác, trải qua mấy chục năm cách mạng, cuộc sống trên đất nước ta dù là một làng xóm heo hút giữa đồng bằng sông Hồng, hay một đồn điền cao su cũ, Biên Hòa, Lộc Ninh... đều có bao nhiêu thay đổi, bao nhiêu điều đáng bàn và cần bàn cho thấu đáo. Nói phong cách Nguyễn Khải chẳng qua là sản phẩm của đời sống hôm nay là vì lẽ đó, nếu không có Nguyễn Khải chắc cũng phải có những ngòi bút khác, viết theo cách Nguyễn Khải đang viết. Có thể so sánh một chút, để thấy cách bàn luận lý lẽ của Nguyễn Khải và nhân vật Nguyễn Khải mang đậm dấu ấn thời đại, chẳng hạn so với Nam Cao. Trước đây mấy chục năm, trong sự tẻ nhạt đều đều của một xã hội thuộc địa, một ngòi bút như Nam Cao có triết lý, thì cũng là nhân những chuyện cụ thể trong mối quan hệ giữa người với người mà khái quát lên. Nam Cao hay nói sự no đói ảnh hưởng đến tâm lý con người ra sao, cái nghèo có thể làm nhân cách con người thay đổi đến đâu. Mỗi mệnh đề triết lý của Nam Cao thường ngắn gọn, đôi khi như là những điều nghiền ngẫm quá lâu, im đi không đành nên phải buột ra, sự suy nghĩ mang dáng dấp một lời tự nhủ hoặc một lời chì chiết, đay nghiến. Nay ở Nguyễn Khải, không riêng tác giả mà các nhân vật cũng hay nói, thích nói, người nọ đối diện người kia đồng tình, phản bác nhau, xét nét, “dí điện” nhau. Lý sự trở thành câu chuyện hàng ngày, nhất là lý sự về những khía cạnh xã hội chính trị của đời sống: mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể, giữa lợi ích riêng và lợi ích chung; khả năng dễ sai lầm của con người và vai trò của lý trí; xu hướng đơn giản chủ quan trong tư duy của mỗi người và những biến hóa vô tận của đời sống v. v.., và v. v... Nhiều vấn đề tương tự được đề cập tới trong tác phẩm của Nguyễn Khải một cách khá hào hứng. Như tất cả chúng ta, có lúc nhân vật của Nguyễn Khải và bản thân Nguyễn Khải nữa nhận xét đánh giá mọi việc còn hàm hồ, tùy tiện. Nhưng sự chân thành suy nghĩ ở họ là điều đáng ghi nhận. Nhiều lần Nguyễn Khải nói với tôi, đại ý: kết luận rút ra đâu phải đã là chân lý cuối cùng nhưng cứ nói được những điều mình nghĩ và xới lên để người khác cùng nghĩ với mình, đã thấy rất sung sướng.

Đã rõ triết luận là một đặc điểm nhất quán trong tư duy văn học của Nguyễn Khải nó làm cho ngòi bút anh khi bốc lên sôi nổi, lúc đằm xuống, trầm tư suy ngẫm và không thiếu vẻ tinh tế. Tuy nhiên, lại cũng phải thấy nhất quán như vậy nhưng cùng với thời gian, màu sắc triết luận ở Nguyễn Khải mỗi năm mỗi khác. Từ chỗ cuồng nhiệt (đôi khi là lối áp đặt một chiều) nay cách nghĩ đó đã phần nào có được cái lui tới, cái chừng mực cần thiết. Nếu hôm qua, Nguyễn Khải đã rất thành công trong việc diễn tả những gay gắt quyết liệt của đời sống thì hôm nay nhà văn có phần thấm thía sự đời hơn, cái nhìn ra chiều độ lượng và thông cảm hơn. Từ Xung đột qua Cha và con và..., từ Họ sống và chiến đấu, Hòa Vang qua Thời gian của người, cách đặt vấn đề giọng điệu tác giả đều có đổi khác. Như tất cả chúng ta, Nguyễn Khải cũng ở trong một quá trình vận động liên tục.

 

*

Nhưng dù vận động ra sao, thì trước sau Nguyễn Khải vẫn là một người làm nghề cần mẫn. Người ta chỉ hay nói tới tác giả Xung đột, Gặp gỡ cuối năm... như một người thích cao đàm khoát luận, nhưng mấy ai biết, con người này đã có những lúc ngồi như cắm mặt xuống bàn, chữa đi chữa lại từng trang sách, những khi vắt vẻo trên chiếc xe đạp, đạp từ đầu thành phố tới cuối thành phố, xem lại morat một bài báo sắp in, hoặc những khi mê mải trước những cuốn sách tiếng Pháp mong tìm thấy ở đấy một ít điều gợi ý cho những trang viết sắp tới của mình. Văn xuôi Nguyễn Khải hôm nay, bề ngoài có cái dễ dàng tự nhiên như lời nói hằng ngày, song nhìn cho kỹ, thấy chữ nghĩa rất chỉnh, câu cú tính toán kỹ càng, tiếng nói nhân vật và tiếng nói tác giả cài chen lẫn nhau tạo nên một thế giới đa thanh mà chỉ văn xuôi hiện đại mới có.

Sinh năm 1930, năm nay (1985) Nguyễn Khải vừa 55 tuổi. Sẽ là bốc đồng, nếu bảo một ngòi bút tuồi ấy đang sung sức, nhưng quả là Nguyễn Khải đang viết, kiên trì, bền bỉ, như ngày nào mới 25-30. Đối với một số đồng nghiệp, cuộc đời Nguyễn Khải không chỉ là tổng số những gì anh đã viết ra, mà còn là một bằng chứng về sự tồn tại của những người làm công tác văn học trong những năm tháng này. Trong cuộc đời đó, có đủ niềm vui và nỗi buồn, những phút vinh quang được không biết bao nhiêu bạn đọc khác nhau tìm đọc, tranh cãi, và những phút đơn độc, một mình một bóng trước đèn, trước trang giấy trắng; trong cuộc đời đó rất nhiều khoảng sáng chói lên rực rỡ nhưng cũng không thiếu những khi trống rỗng tẻ nhạt, kể cả những thoáng xót xa vô lý. Nhưng biết làm thế nào, nghề gì chẳng vậy nữa là nghề văn; còn sống, còn viết là còn vất vả. Dẫu sao, so với nhiều đồng nghiệp, cuộc đời viết văn của Nguyễn Khải đến hôm nay, vẫn là nhiều thành đạt. Những người trẻ hơn có thể nhìn vào đấy để thấy nghề văn vẫn là một nghề tốt đẹp, nếu có năng khiếu, người ta thật đáng bỏ cả cuộc đời vì nó.

1985